Godziwy zysk

Uczest­ni­czy­łem nie­dawno w pro­gra­mie tele­wi­zyj­nym Elż­biety Jawo­ro­wicz „Sprawa dla repor­tera”, poświę­co­nym dra­ma­tycz­nym losom loka­to­rów pew­nego ślą­skiego wie­żowca, który rodzina miej­sco­wych cwa­nia­ków kupiła za gro­sze.

Celem zakupu było odsprze­da­nie miesz­kań zamiesz­ku­ją­cych wie­żo­wiec loka­to­rom po wie­lo­krot­nie wyż­szej cenie. Ci z nich, któ­rzy nie chcieli się na wykup zgo­dzić, mieli zostać bru­tal­nie wyeks­mi­to­wani. Gościem pro­gramu był mini­ster Zbi­gniew Was­ser­mann, który w trak­cie dys­ku­sji uznał, że choć nabywcy wie­żowca, kupu­jąc budy­nek tak tanio, for­mal­nie prze­stęp­stwa nie popeł­nili, postą­pili jed­nak nagan­nie, osią­ga­jąc zysk nie­go­dziwy, co zda­niem mini­stra Was­ser­manna powinno być ści­gane prawem.

Czy można mówić o zysku godzi­wym? Co to takiego? Ile taki zysk wynosi? Czy zysk wyż­szy od godzi­wego jest szko­dliwy?
Dla więk­szo­ści zwy­kłych zja­da­czy chleba zysk godziwy utoż­sa­miany jest z enig­ma­tyczną spra­wie­dli­wo­ścią spo­łeczną, stąd bar­dziej jest on kate­go­rią moralną niż eko­no­miczną. Zresztą eko­no­mia nie zaj­muje się oceną moralną ludz­kiego dzia­ła­nia, lecz jego skut­kami. Nie każdy jed­nak to rozu­mie, stąd zwo­len­nicy mie­sza­nia eko­no­mii z moral­no­ścią uwa­żają, że ist­nieje taki poziom zysku, który moralny (godziwy) nie jest. Poda­wane są tu różne liczby. Naj­czę­ściej jest to 20 pro­cent. Na tyle wyce­niają zysk godziwy, Ryszard Bugaj i ks. biskup Piotr Jarecki. Ich zda­niem, każdy zysk wyż­szy od 20 pro­cent jest trak­to­wany jako nie­go­dziwy.
Zanim odpo­wiemy sobie na pyta­nie, czy 20 pro­cent to naprawdę zysk godziwy, spró­bujmy się zasta­no­wić, co to w ogóle zna­czy, że zysk jest godziwy, albo i nie jest?
Zysk godziwy – nawet jako kate­go­ria moralna – w potocz­nym rozu­mie­niu tego ter­minu nie ma ści­słej defi­ni­cji. Jest on bowiem rozu­miany subiek­tyw­nie. Inną stopę zysku zaak­cep­tuje ktoś, kto chce kupić bilet od konika na film „dla zabi­cia czasu”, a inną ktoś, kto chce obej­rzeć zawody, w któ­rych star­tuje jego naj­star­szy syn. Jed­nakże nawet tak subiek­tyw­nie rozu­miany ter­min (godziwy zysk) posiada ele­ment obiek­ty­wi­zmu. Jest nim wol­ność wyboru. Zysk godziwy to taki zysk, przy któ­rym obie strony – sprze­da­jąca i kupu­jąca – gotowe są zaak­cep­to­wać ofe­ro­wane warunki bez jakie­go­kol­wiek przy­musu. Przez przy­mus rozu­miem tu pro­wa­dze­nie inte­re­sów pod groźbą, w warun­kach oszu­stwa, przy braku wyboru, z mani­pu­la­cją, z wpro­wa­dze­niem w błąd czy przy zmia­nie warun­ków umowy w trak­cie jej egze­kwo­wa­nia. A zatem, ktoś kto uczci­wie żąda ode mnie zapłaty za pro­dukt czy usługę, na któ­rych osiąga zysk wyż­szy od — ucho­dzą­cych za godziwe – dwu­dzie­stu pro­cent, a ja to akcep­tuję, wów­czas on osiąga zysk godziwy. Opo­wia­dał mi kie­dyś, nie­ży­jący już Marek Gre­chuta, że sprze­dał w ZSRS, szan­ta­żo­wa­nej przez mafię kobie­cie, swoje ame­ry­kań­skie dżinsy za cenę dzie­się­cio­krot­nie wyż­szą niż były one warte. Mimo iż osią­gnął zysk z pozoru nie­go­dziwy, ura­to­wał jej życie, gdyż dzięki tym dżin­som mogła się mafii wyku­pić.
Panu Was­ser­ma­nowi kry­te­rium wol­ność wyboru nie wystar­czy. Mini­ster uważa, że jeśli nawet wszyst­kie strony trans­ak­cji dobro­wol­nie akcep­tują jej warunki, a warunki te są – jego zda­niem — „nie­go­dziwe”, to powinno wkro­czyć prawo i trans­ak­cję tę unie­waż­nić lub sko­ry­go­wać.
Załóżmy nawet, że mini­ster Was­ser­mann ma rację, dla­tego zobaczmy do czego spro­wa­dzi­łaby się jego inter­wen­cja. Przy­kład (praw­dziwy): pro­du­cent kie­lisz­ków wytwa­rza kie­liszki po 20 gro­szy i zara­bia na nich nie­go­dzi­wie, bo aż 300 proc. Kie­liszki przez niego sprze­da­wane są w cenie 80 gro­szy każdy. Załóżmy teraz, że zmu­simy pro­du­centa do marży 20 pro­cen­to­wej, czyli godzi­wej, ale wów­czas znik­nie u niego moty­wa­cja do sta­ra­nia się o mini­ma­li­za­cję kosz­tów pro­duk­cji, co wymaga z jego strony np. dłuż­szej i cięż­szej pracy, więk­szej ilo­ści wie­dzy i kapi­tału, i dla­tego wynie­sie on (koszt pro­duk­cji kie­liszka) nie 20 gro­szy, lecz 1 zl. Dodajmy do tego 20 pro­cent zysku godzi­wego i mamy cenę; 1,20 zł, a więc o połowę dro­żej niż przy zysku nie­go­dzi­wym. Co z tego, że mamy godziwy zysk, skoro cena pro­dukt jest nie­go­dzi­wie wysoka. Nie zawa­ham się napi­sać, że przy takiej róż­nicy każdy by wolał dać zaro­bić pro­du­cen­towi nie­go­dzi­wie.
Doszli­śmy do absurdu; godzi­wość wywo­łała nie­go­dzi­wość. Dla­czego tak się stało? Dla­tego, że czło­wiek nie oce­nia dóbr w kate­go­riach osta­tecz­nych, abso­lut­nych tylko w zależ­no­ści od oko­licz­no­ści, w jakich się one zda­rzają. Szklanka wody może kosz­to­wać 10 gro­szy, ale może nie­kiedy i 10 zł. Wszystko zależy od sytu­acji – na pustyni, po 3 dniach bez pły­nów zapła­cimy za nią jesz­cze wię­cej. Czy to nie­go­dzi­wość? Oczy­wi­ście, że nie, gdyż alter­na­tywą rezy­gna­cji z kupna tak dro­giej wody może być śmierć, która jest jesz­cze bar­dziej niegodziwa.

Zysk nie­go­dziwy w warun­kach wol­nego rynku, wol­nej kon­ku­ren­cji nie ist­nieje. Ludwig von Mises prze­strzega biz­nes­me­nów w Human action przed inte­re­sami przy­no­szą­cymi nad­mierny (wyż­szy od śred­niego ryn­ko­wego) zysk. Każde przed­się­wzię­cie cie­szące się wyż­szym od sta­ty­stycz­nego powo­dze­niem gwał­tow­nie przy­ciąga kon­ku­ren­cję, która w ocze­ki­wa­niu wyso­kich zysków powięk­sza podaż, pro­wa­dząc tym samym do spadku zysków. Biz­nes, jak ćma do świa­tła, zla­tuje się do oka­zji.
Mur­ray N. Roth­bard pisze w Eko­no­mii wol­nego rynku, że w warun­kach wol­nego wyboru i kon­ku­ren­cji, ceny pro­duk­tów i usług wyrów­nują się. Jeśli nie nastąpi to auto­ma­tycz­nie, poprzez trans­ak­cje wymiany, do wyrów­na­nia dopro­wa­dzą spe­ku­lanci i arbi­tra­ży­ści. Jeśli któ­ryś z nich zauważy, że ceny nie­ru­cho­mo­ści w Ber­li­nie są znacz­nie wyż­sze niż w War­sza­wie, odcią­gnie inwe­sto­rów z rynku war­szaw­skiego na ber­liń­ski, wsku­tek czego ceny w War­sza­wie wzro­sną, a w Ber­li­nie spadną. Jeśli w Gru­dzią­dzu ktoś wystawi na sprze­daż fabrykę kieł­bas, naj­wyż­szą cenę zapłaci za nią ten, kto potrafi naj­le­piej i naj­ta­niej pro­du­ko­wać w niej wędliny. To samo doty­czy wie­żow­ców.
W warun­kach wol­nego rynku naby­cie „za gro­sze” budynku, który łatwo można sprze­dać za cenę dzie­się­cio­krot­nie wyż­szą byłoby naj­praw­do­po­dob­niej nie­moż­liwe. Taki budy­nek na licy­ta­cji osią­gnąłby cenę równą swej war­to­ści i to tej naj­wyż­szej, którą zapła­ciłby pro­fe­sjo­nalny spe­ku­lant nie­ru­cho­mo­ściami lub kamie­nicz­nik.
Czy wobec tego na wol­nym rynku nie ma oka­zji? Oczy­wi­ście, że są. Nie każdy je jed­nak dostrzeże. Nie dla każ­dego będą to oka­zje. Oka­zje tra­fiają się oso­bom dobrze zna­ją­cym rynek, dobrze prze­wi­du­ją­cym, posia­da­ją­cym kapi­tał, a także takim, które lepiej tole­rują ryzyko.
W ostat­nich latach PRL cena dzia­łek budow­la­nych w Wila­no­wie czy w Pyrach, a więc w naj­droż­szych dziel­ni­cach War­szawy, nie prze­kra­czała 3 dola­rów za metr kwa­dra­towy. W porów­na­niu z dzi­siej­szą ceną 150 – 300 dola­rów za metr kw. to gro­sze, a mimo to bar­dzo nie­wielu ludzi odwa­żyło się wtedy inwe­sto­wać w par­cele w Wila­no­wie czy Pyrach. Kil­ka­na­ście lat temu kupo­wa­łem na licy­ta­cji grunty rolne na tere­nie daw­nych Pru­sów, ze zdzi­wie­niem stwier­dza­jąc, że jestem jedy­nym ofe­ren­tem. Chęt­nych na zie­mię nie było, bo wtedy pano­wało prze­ko­na­nie, że te zie­mie i tak wrócą do Niem­ców. Ja o tym nie wie­dzia­łem i odwa­ży­łem się. Dzi­siaj grunta kosz­tują 25 razy wię­cej. Obecna cena plan­ta­cji rol­nych w Zim­ba­bwe jest od 10 – 20 razy niż­sza niż 10 lat temu, a mimo to brak chęt­nych do jej kupo­wa­nia, bo to grozi śmier­cią lub kalec­twem wsku­tek panu­ją­cego tam ter­roru. Są jed­nak tacy, któ­rzy nie zwa­ża­jąc na panu­jące warunki ryzy­kują. Jeśli im się uda, powiemy, że dostrze­gli oka­zję. Jeśli nie – zmó­wimy „Wieczny odpoczynek”.

Nie­go­dzi­wego zysku w warun­kach wol­nego rynku nie da się osią­gnąć, bo prze­szka­dza w tym kon­ku­ren­cja, która za to samo zado­wala się mniej­szym zyskiem. Sza­cuje się, że sprawny biz­nes­men osiąga w warun­kach wol­nej kon­ku­ren­cji zysk od 10 – 12 pro­cent rocz­nie, przed podat­kiem. Jak to moż­liwe, że wspo­mniana rodzina, kupu­jąc wie­żo­wiec tanio, osią­gnęła na nim zyski kil­ku­set­pro­cen­towe, czyli „nie­go­dziwe”?
Przy­czyny mogą być w zasa­dzie dwie:

- kupno obcią­żone było ogrom­nym ryzy­kiem, któ­rego nikt inny pod­jąć nie chciał, co jest mało praw­do­po­dobne, bo chęt­nymi do wykupu lokali byli cho­ciażby ich aktu­alni loka­to­rzy;
 – i bar­dziej praw­do­po­dobne, trans­ak­cja odbyła się poza wol­nym rynkiem.

Gdyby wie­żo­wiec sprze­da­wano na wol­nym rynku, chęt­nych do jego naby­cia byłoby wielu. Trudno przy­pusz­czać, że na Ślą­sku tylko jedna rodzina dostrze­gła w nim poten­cjał. Jeśli ponadto cena wywo­ław­cza była aż tak atrak­cyjna, ofe­renci pod­nie­śliby ją do poziomu gwa­ran­tu­ją­cego średni zysk ryn­kowy. Naj­praw­do­po­dob­niej, trans­ak­cja kupna wspo­mnia­nego budynku nie odby­wała się na wol­nym rynku, czyli na otwar­tej aukcji, lecz poprzez tajem­ni­cze układy i ukła­dziki. Taka trans­ak­cja bar­dziej przy­po­mina rabu­nek niż kupno. Trudno więc mówić o zysku. To był raczej łup.
Pod osłoną mono­polu pań­stwa, które wybra­nym nabyw­com może stwo­rzyć szcze­gólne warunki, doko­nano rabunku wła­sno­ści publicz­nej, czyli niczy­jej. Jeśli więc mini­ster Was­ser­mann sprze­ci­wia się ist­nie­niu nie­go­dzi­wych zysków, niech spo­wo­duje, aby rząd dopro­wa­dził do maso­wej, wol­no­ryn­ko­wej pry­wa­ty­za­cji majątku znaj­du­ją­cego się (jak nie­gdyś oma­wiany wie­żo­wiec) w rękach pań­stwa. Nie dość, że poprawi ona sku­tecz­ność wyko­rzy­sta­nia tego majątku, to na doda­tek dosta­nie się on w posia­da­nie tych, któ­rzy zapłacą za niego naj­wię­cej. A skoro tak, naj­bar­dziej będą o niego dbać, chro­niąc przy tym inte­res loka­to­rów, z myślą o któ­rych buduje się domy czynszowe.

Jan M. Fijor
„różne” 2007-05-28