Ludzkie działanie

Ludz­kie działanie Ludwig von Mises Tłum.: Witold Fal­kow­ski War­szawa 2007 ISBN: 83 – 926160-0 – 9 Cena: 105 (wraz z wysyłką) zł

„Eko­no­mia zaj­muje się fun­da­men­tal­nymi pro­ble­mami spo­łe­czeń­stwa; jest sprawą każ­dego z nas i doty­czy wszyst­kich. Jest głów­nym i wła­ści­wym stu­dium każ­dego obywatela.”

1973 roku, w Nowym Jorku, w wieku 92 lat zmarł Ludwig Hein­rich Edler von Mises, a na pierw­szej stro­nie New York Timesa nie poja­wił się nekro­log. Ale wyznawcy wol­no­ści wie­dzieli, że odszedł olbrzym.

Mises uro­dził się w 1881 roku, w austro-węgierskim Lwo­wie, jako syn wzię­tego inży­niera. W wieku 19 lat pod­jął stu­dia na Uni­wer­sy­te­cie Wie­deń­skim, uzy­sku­jąc dok­to­rat jako 27-latek.

W przy­ja­znej atmos­fe­rze inte­lek­tu­al­nej Uni­wer­sy­tetu Wie­deń­skiego, młody Mises stu­dio­wał w duchu zało­ży­ciela Szkoły Austriac­kiej, Carla Men­gera. Brał udział w semi­na­rium giganta Szkoły, Eugena von Böhm-Bawerka, który oprócz naucza­nia był mini­strem finan­sów w Austro-Węgrzech i wpro­wa­dzał w życie idee Szkoły, bilan­su­jąc budżet i usta­na­wia­jąc stan­dard złota. Po otrzy­ma­niu dok­to­ratu, Mises przy­stą­pił do prac nad The The­ory of Money and Cre­dit (1912), swo­jej pierw­szej dłuż­szej pracy. Przed­tem Austriacy podą­żali kla­syczną ścieżką wyłą­cza­nia pie­nią­dza z ogól­nej teo­rii eko­no­mii, ana­li­zu­jąc go w odręb­nych kate­go­riach teo­re­tycz­nych. Mises uza­sad­niał jed­nak, że tak jak cena wszel­kich dóbr jest deter­mi­no­wana przez podaż i popyt, tak samo jest i siła nabyw­cza pie­nią­dza, jego „cena.”

Kla­syczni eko­no­mi­ści, szcze­gól­nie David Ricardo, widzieli, że zwięk­sze­nie ilo­ści pie­nią­dza powo­duje zwyżkę cen. Mises jed­nak poka­zał, że ceny mogą zwięk­szać się szyb­ciej lub wol­niej niż ilość pie­nią­dza, że wiel­kość i szyb­kość wzro­stu cen zależy od chęci ludzi do trzy­ma­nia pie­nię­dzy. Argu­men­to­wał także, że ponie­waż ceny zwięk­szają się w rela­cjach do innych, infla­cja mone­tarna przy­nosi ze sobą jedy­nie redy­stry­bu­cję majątku od oszczę­dza­ją­cych i zara­bia­ją­cych do ban­ków i rządu, oraz zwią­za­nych z nimi grup interesu.

Znacz­nie bar­dziej nisz­czące są koniunk­tu­ralne cykle boomów i zała­mań rynku, powo­do­wane przez infla­cję mone­tarną. W ogól­nym zary­sie: gdy rząd powo­duje infla­cję, zaniża stopy pro­cen­towe poni­żej ich pra­wi­dło­wego poziomu ryn­ko­wego, zale­żą­cego od skłon­no­ści do oszczę­dza­nia. Sztucz­nie niski poziom stóp pro­cen­to­wych spro­wa­dza przed­się­bior­ców na manowce nie­opła­cal­nych inwe­sty­cji, two­rząc boom infla­cyjny. Kiedy eks­pan­sja kre­dy­towa słab­nie lub zatrzy­muje się, błędy inwe­sty­cyjne zostają odkryte, co pociąga za sobą ban­kruc­twa i bez­ro­bo­cie. Banki cen­tralne, takie jak Bank Rezerw Fede­ral­nych (FED), nie­uchron­nie pro­du­kują cykle koniunk­tu­ralne. Co można zro­bić, aby powstrzy­mać cykl? Mises twier­dził, że, ponie­waż pie­niądz był u swych źró­deł dorob­kiem ryn­ko­wym, nie wziął się z edyktu władz, czy umowy spo­łecz­nej, powi­nien zostać ryn­kowi zwró­cony. Banki powinny być trak­to­wane tak, jak każdy inny sek­tor eko­no­mii ryn­ko­wej, powinny pod­le­gać kon­ku­ren­cji. Waluta powinna być powią­zana ze zło­tem przez swo­bodną wymie­nial­ność, towa­rem będą­cym jej źródłem.

Publi­ka­cja The The­ory of Money and Cre­dit przy­spo­rzyła 31-letniemu Mise­sowi sze­ro­kiej na całą Europę renomy. Pierw­sza Wojna Świa­towa przy­nio­sła za sobą atmos­ferę inte­lek­tu­alną dużo mniej pro­duk­tywną dla czło­wieka takiego, jak Mises. Wojna poło­żyła kres pary­te­towi złota, umoc­niła banki cen­tralne i zakoń­czyła wiek wol­nych ryn­ków. Postrze­gany przez pry­zmat zwo­len­nika poglą­dów nie­mod­nych i prze­sta­rza­łych, nigdy nie otrzy­mał należ­nych mu nagród aka­de­mic­kich. Przy­kła­dowo, pozy­cja pri­vat­do­zenta na Uni­wer­sy­te­cie Wie­deń­skim była pre­sti­żowa, ale nie­od­płatna, więc jego dochody z lat 1909 – 1934 pocho­dziły z posady doradcy eko­no­micz­nego, a póź­niej głów­nego doradcy eko­no­micz­nego Austrian Cham­ber of Com­merce (Austiac­kiej Izby Han­dlu), podob­nej do Depar­ta­mentu Han­dlu Sta­nów Zjednoczonych.

Pośród swych innych obo­wiąz­ków opra­co­wy­wał ana­lizy eko­no­miczne pro­po­no­wa­nych dzia­łań rządu, a także udało mu się we wcze­snych latach 20 ubie­głego wieku nie­mal wła­sno­ręcz­nie uchro­nić Austrię przed pój­ściem w ślady nie­miec­kiej hiper­in­fla­cji. Zało­żył rów­nież Austriacki Insty­tut Bada­nia Cyklów Koniunk­tu­ral­nych (Austrian Insti­tute for Busi­ness Cycle Rese­arch) i zatrud­nił F. A. Hay­eka jako pierw­szego dyrek­tora Insty­tutu, który póź­niej został lau­re­atem Nagrody Nobla za pracę na temat mise­sow­skiej teo­rii cykli han­dlo­wych. Słynne pry­watne semi­na­ria Misesa w tych latach przy­cią­gnęły naj­lep­sze umy­sły Europy, edu­ku­jąc wielu wyróż­nia­ją­cych się eko­no­mi­stów. Cały ten czas zaj­mo­wał się bada­niami i pisa­niem. Jego następna duża praca poja­wiła się w 1922. W Socia­lism, współ­cze­śnie uzna­wa­nym za kla­syka pro­ro­ku­ją­cego zała­ma­nie komu­ni­stycz­nego eks­pe­ry­mentu, uza­sad­niał, że socja­lizm nie może funk­cjo­no­wać w eko­no­mii prze­my­sło­wej, ponie­waż nie byłoby żad­nego rynku dla dóbr kapi­ta­ło­wych, a zatem żad­nego sys­temu ceno­wego wyzna­cza­ją­cego zyski i straty. W rezul­ta­cie, jak powie­dział, mie­li­by­śmy do czy­nie­nia z cha­osem i sta­gna­cją. Co rów­nie ważne, poka­zał, że eko­no­mia mie­szana rów­nież nie może funk­cjo­no­wać efek­tyw­nie. Przez podatki, regu­la­cję i wydatki rząd defor­muje sys­tem cen i zapo­biega umiej­sco­wie­niu zaso­bów w naj­ko­rzyst­niej­szych miejscach.

Socia­lism ude­rzał w inne miej­sca pro­gramu socja­li­stycz­nego, jak porzu­ce­nie insty­tu­cji mał­żeń­stwa i rodziny, czy ega­li­ta­ryzm spo­łeczny. W opo­zy­cji do socja­li­stów Mises pre­zen­to­wał sys­te­ma­tyczną i prze­ko­ny­wa­jącą obronę natu­ral­nych struk­tur spo­łecz­nych, które stoją mię­dzy jed­nostką a pań­stwem. Sta­wiał tezę, że spo­łeczna współ­praca opiera się na ludz­kich nie­rów­no­ściach i hie­rar­chiach insty­tu­cjo­nal­nych. Nie usa­tys­fak­cjo­no­wany pracą w obsza­rze eko­no­mii, histo­rii i socjo­lo­gii, Mises zajął się także rekon­struk­cją meto­do­lo­gii, pod­stawy eko­no­mii. Eko­no­mia w coraz więk­szym stop­niu pod­da­wała się napo­rowi insty­tu­cjo­na­li­zmu, który zaprze­cza eko­no­mii, i pozy­ty­wi­zmu, nie czy­nią­cemu roz­róż­nień mię­dzy naukami spo­łecz­nymi a przy­rod­ni­czymi. Odpo­wie­dzią Misesa była „prak­se­olo­gia,” nauka o ludz­kim dzia­ła­niu, widząca każdy indy­wi­du­alny pod­miot eko­no­miczny jako jed­nostkę posia­da­jącą swoje wła­sne cele i pobudki. Jego głów­nymi pra­cami były Epi­ste­mo­lo­gi­cal Pro­blems of Eco­no­mics, oraz póź­niej­sze Ulti­mate Foun­da­tions of Eco­no­mic Science.

Mises uzna­wał pozy­ty­wizm za wyjąt­kowo groźny. Nie tylko był naukowo błędny, lecz także trak­to­wał ludzi jak obiekty nie­oży­wione, któ­rymi można dowol­nie mani­pu­lo­wać, co dało przy­szłym inży­nie­rom spo­łecz­nym ide­alny apa­rat inte­lek­tu­alny i uspra­wie­dli­wie­nie dla ich dzia­łań. Pomimo wcze­śniej­szego oporu, już pod­czas lat 20-tych Mises dostrzegł wzrost zain­te­re­so­wa­nia jego pomy­słami w Euro­pie, będąc przy tym jed­nym z nie­licz­nych, któ­rzy prze­wi­dzieli Wielki Kry­zys. We wcze­snych latach 30-tych wielu zna­czą­cych eko­no­mi­stów stało się mise­si­stami, ale po tym, jak Ogólna Teo­ria (Gene­ral The­ory) Johna May­narda Key­nesa prze­to­czyła się przez świat aka­de­micki, wielu jego naśla­dow­ców prze­szło na stronę key­ne­si­zmu. Nie­ugięty, wygnany do Genewy przez Naro­do­wych Socja­li­stów, Mises napi­sał swoją monu­men­talną Natio­na­löko­no­mie, opu­bli­ko­waną w 1940 roku, lecz zapo­mnianą pod­czas burzy Dru­giej Wojny Świa­to­wej. Dzieło to zostało póź­niej roz­sze­rzone i prze­tłu­ma­czone na język angiel­ski, jako dzie­wię­ciu­set­stro­ni­cowe Human Action, uko­ro­no­wa­nie jego osiągnięć.

Wła­śnie w Gene­wie Mises prze­kro­czył kolejny etap swo­jego życia: oże­nił się z piękną Mar­git Sereny (do śmierci w 1993 roku prze­wod­ni­czącą Insty­tutu Misesa) ostrze­ga­jąc ją przed ślu­bem, że cho­ciaż tak dużo będzie pisał o pie­nią­dzach, nigdy nie będzie posia­dać więk­szej ich ilo­ści. W 1940 udali się na emi­gra­cję do Sta­nów Zjed­no­czo­nych. W cza­sie wyjąt­ko­wego roz­ro­stu rządu fede­ral­nego w Sta­nach Zjed­no­czo­nych, w 1944 ostrzegł przed eta­ty­zmem eko­no­mii mie­sza­nej, w swo­jej potęż­nej pracy, Biu­ro­kra­cji. Mises oparł się na zasa­dach ze swo­ich poprzed­nich ksią­żek, by poka­zać, że rzą­dowe agen­cje regu­la­cyjne, któ­rym bra­kuje testu mecha­ni­zmu zysków i strat, zwięk­szają swoją masę i agre­sję inge­ren­cji, nawet wtedy, gdy nie przy­no­szą żad­nego spo­łecz­nego i eko­no­micz­nego pożytku. Była to pierw­sza sys­te­ma­tyczna ana­liza eko­no­miczna pro­blemu, która póź­niej zaowo­co­wała naro­dzi­nami nowego obszaru ekonomii.

W cza­sie, kiedy każdy komu­ni­styczny lub socjal­de­mo­kra­tyczny euro­pej­ski wygna­niec otrzy­my­wał wyso­kie sta­no­wi­sko aka­de­mic­kie w Sta­nach Zjed­no­czo­nych, Mise­sowi odmó­wiono zatrud­nie­nia. Jed­nak z pomocą Henry’ego Hazlitta i Laurence’a Fer­tiga, Mise­sowi udało się uzy­ska sta­no­wi­sko pro­fe­sora wizy­tu­ją­cego (visi­ting pro­fes­sor­ship) w Wyż­szej Szkole Biz­nesu (Gra­du­ate School of Busi­ness) na Uni­wer­sy­te­cie Nowo­jor­skim (New York Uni­ver­sity). Jego pen­sję opła­cali ludzie biz­nesu i fun­da­cje, ale nigdy for­mal­nie nie został człon­kiem kadry nauko­wej. Dzie­kan, John Sawhill, skła­niał nawet lep­szych stu­den­tów, by nie brali udziału w „pra­wi­co­wych, reak­cyj­nych” gru­pach zaję­cio­wych Misesa. W póź­niej­szych latach Sawhill poma­gał prze­pusz­czać rynek przez wyży­maczkę jako naczelny „oddany spra­wie” waszyng­toń­ski biurokrata.

Mises nie był jed­nak czło­wie­kiem zgorzk­nia­łym, czy skłon­nym do roz­pa­mię­ty­wa­nia. Po pro­stu kon­ty­nu­ował walkę o racje eko­no­mii Szkoły Austriac­kiej i zwią­zaną z nimi wol­ność. Kiedy w 1969 roku, mając 87 lat, odszedł na eme­ry­turę, był naj­star­szym aktyw­nym pro­fe­so­rem w Sta­nach Zjed­no­czo­nych. Mógł spoj­rzeć w prze­szłość, na życie pełne naucza­nia i pisa­nia – 25 ksią­żek i ponad 250 arty­ku­łów nauko­wych – osią­gnięć na rzecz wol­no­ści. Jego stu­denci, Wil­helm Röpke i Ludwig Erhard popchnęli Niemcy w kie­runku wol­no­ści i stali się auto­rami „cudu gospo­dar­czego”. We Wło­szech, przy­ja­ciel i naśla­dowca Misesa, Luigi Einaudi popro­wa­dził, jako pre­zy­dent, zwy­cię­ską walkę z komu­ni­stycz­nym prze­wro­tem. We Fran­cji jego stu­dent, Jacques Rueff – doradca DeGaulle’a – wal­czył o zdrowy pie­niądz i wolne rynki. W Sta­nach Zjed­no­czo­nych Mises zain­spi­ro­wał Mur­raya N. Roth­barda, głów­nego spe­cja­li­stę Insty­tutu Misesa od spraw aka­de­mic­kich i całą gene­ra­cję mło­dych nauczy­cieli. Mises nie dożył odnowy zain­te­re­so­wa­nia jego ide­ami, która zaczęła się wraz z Nagrodą Nobla przy­znaną Hay­ekowi, a roz­kwi­tła, gdy zało­żono Insty­tut Misesa. Jed­nak, jak powie­działa Mar­git von Mises, „Insty­tut Ludwiga von Misesa jest dla mnie speł­nio­nym marze­niem”. Jego prace czyta wię­cej stu­den­tów niż kie­dy­kol­wiek od czasu jego śmierci, a coraz wię­cej eko­no­mi­stów, histo­ry­ków i filo­zo­fów podąża przy­kła­dem jego i jego idei. Nie może być lep­szego pomnika wysta­wio­nego na cześć życia wybit­nego i szla­chet­nego człowieka.

Chro­no­lo­gia

(Na pod­sta­wie Biblio­gra­fii Ludwiga von Misesa Bet­tiny B. Greaves)

1881. Uro­dzony 29 wrze­śnia, syn Artura Edlera i Adeli (Lan­dau) von Mise­sów we Lwo­wie (Lem­berg), na tere­nie zaboru austro­wę­gier­skiego. Po Pierw­szej Woj­nie Świa­to­wej, Lwów wró­cił do pań­stwa pol­skiego; po Dru­giej Woj­nie Świa­to­wej Lwów stał się czę­ścią ukra­iń­skiego tery­to­rium ZSRR; potem, w grud­niu 1991 przy­łą­czono go do nie­pod­le­głej repu­bliki Ukra­iny. Ojciec Ludwiga, absol­went Poli­tech­niki w Züri­chu, był inży­nie­rem zatrud­nio­nym w Autriac­kim Mini­ster­stwie Kolei. Ludwig był naj­star­szym z trójki chłop­ców; jeden umarł jesz­cze jako dziecko; Richard stał się zna­nym matematykiem.

Uczęsz­czał do pry­wat­nej szkoły pod­sta­wo­wej, póź­niej publicz­nego Aka­de­mi­she Gym­na­sium w Wied­niu (1892 – 1900).

1900. Pierw­sza wizyta w Szwajcarii.

1900 – 1902. Stu­dia na Uni­ver­si­tät Wien [Uni­wer­sy­te­cie Wiedeńskim].

1902 . “Die Entwic­klung des gutsherrlich-bäuerlichen Ver­hält­nis­ses in Gali­zien (1772 – 1848) [Roz­wój Rela­cji mię­dzy Chło­pem a Wło­ścia­ni­nem na Gali­cji, 1772 – 1848]. Mono­gra­fia na temat odmowy samo­dziel­no­ści w rodzi­mej dla Misesa Galicji.

1903. Śmierć ojca Misesa.

1906. 20 lutego: Otrzy­mał sto­pień Dr. Jur., dok­tora prawa zarówno kano­nicz­nego jak i rzym­skiego na Uni­ver­si­tät Wien. Uni­wer­sy­tet, gdy Mises doń uczęsz­czał, nie miał kate­dry eko­no­micz­nej; jedyną metodą stu­dio­wa­nia eko­no­mii były wtedy stu­dia prawnicze.

1904(?) –1914. Uczęsz­czał na semi­na­rium Eugena von Böhm-Bawerka na Uni­ver­si­tät Wien. 1910. Zakoń­czył trzy­let­nią obo­wiąz­kową służbę woj­skową, skła­da­jącą się z trzech czte­ro­ty­go­dnio­wych okre­sów, po jed­nym na każdy rok służby.

1906 – 1912. Nauczał eko­no­mii stu­dentki star­szych lat Wie­ner Han­del­sa­ka­de­mie für Mäd­chen [Wie­deń­skiej Aka­de­mii Han­dlu dla Dziewcząt]

1907 – 1908. Roz­po­czął pracę w Kam­mer für Han­del, Gewerbe und Indu­strie [Austiac­kiej Izbie Han­dlu, Rze­mio­sła i Prze­my­słu], w skró­cie „Han­del­skam­mer,” ofi­cjal­nej agen­cji dorad­czej rządu austriackiego.,BR>
1912. The­orie des Gel­des und der Umlau­fsmit­tel [Teo­ria Pie­nią­dza i Kre­dytu], pierw­sza ważna praca teo­re­tyczna Misesa.

1913. Zatrud­niony jako pri­vat­do­zent (nie­opła­cany wykła­dowca) na Uni­wer­sy­te­cie Wiedeńskim.

1914 – 1918. Gdy wybu­chła Pierw­sza Wojna Świa­towa, powo­łany do aktyw­nej służby woj­sko­wej. Opu­ścił Wie­deń latem 1914, by udać się na wojnę tego samego dnia i tym samym pocią­giem, któ­rym pla­no­wał wyru­szyć, by pro­wa­dzić semi­na­rium na ślą­sku. Był kapi­ta­nem w arty­le­rii kawa­le­rii austro-węgierskiej, począt­kowo na fron­cie wschod­nim w Kar­pa­tach, Rosyj­skiej Ukra­inie i Kry­mie. W póź­niej­szym eta­pie wojny pra­co­wał nad pro­ble­mami eko­no­micz­nymi ze Szta­bem Gene­ral­nym w Wiedniu.

1918 – 1919. W Wie­ner Expor­ta­ka­de­mie [Wie­deń­skiej Aka­de­mii Eks­portu], póź­niej w Hoch­schule für Welthan­del [Wie­deń­skiej Wyż­szej Szkole Han­dlu Świa­to­wego] uczył grupę ofi­ce­rów sta­ra­ją­cych się wró­cić do życia w cywilu.

1918 – 1920. Został dyrek­to­rem autriac­kiego Abrech­nungs Amt [Urzędu Repa­ra­cji Wojen­nych] Ligi Narodów.

1919 – 1934. Powró­cił na Uni­wer­sy­tet Wie­deń­ski jako pri­vat­do­zent; 18 maja 1918 otrzy­mał tytuł „pro­fe­sora nad­zwy­czaj­nego”. Po Pierw­szej Woj­nie Świa­to­wej Mises pomógł w odno­wie Natio­na­löko­no­mi­sche Gesel­l­schaft [Spo­łe­czeń­stwa Eko­no­micz­nego], wydawcy kwar­tal­nika Zeit­schri­ft­fur Nationalökonomie.

1918 – 1938. Powró­cił na sta­no­wi­sko w Han­del­skam­mer, Austriac­kiej Izbie Handlu.

1919. Nation, Staat und Wirt­schaft: Beiträge zur Poli­tik and Geschichte der Zeit [Naród, Pań­stwo i Gospo­darka: Wkład do Poli­tyki i Histo­rii Współczesnej].

1920. Die Wirt­scha­ft­srech­nung im sozia­li­sti­schen Geme­in­we­sen” [Rachu­nek Eko­no­miczny we Wspól­no­cie Socja­li­stycz­nej]. Pracę zapre­zen­to­wano Natio­na­löko­no­mi­sche Gesel­l­schaft, w póź­niej­szym cza­sie opu­bli­ko­wano w Archiv für Sozial­wis­sen­schaft und Sozial­po­li­tik (1920).

1919 – 1933. Aktywny czło­nek Verein für Sozial­po­li­tik [Sto­wa­rzy­sze­nie na rzecz Poli­tyki Socjalnej].

1920 – 1934. Pro­wa­dził pry­watne semi­na­rium w swoim biu­rze w co drugi piąt­kowy wie­czór. Par­ty­cy­panci: Dok­to­ro­wie Uni­wer­sy­teccy i goście; jedy­nie za zaproszeniem.

1922. Die Geme­in­wirt­shaft: Unter­sich­tun­gen über den Sozia­li­smus [Eko­no­mia Wspól­noty: Ana­liza Ana­to­miczna Socjalizmu].

1923. Die geld­the­ore­ti­sche Seite des Sta­bi­li­sie­rung­spro­blems [Spoj­rze­nie na Pro­blemy Sta­bi­li­za­cyjne od Strony Teo­rii Monetarnej].

1924. The­orie des Gel­des und der Umlau­fsmit­tel, dru­gie wyda­nie niemieckie.

1926. Wizyty z wykła­dami na ame­ry­kań­skich uni­wer­sy­te­tach spon­so­ro­wane przez Fun­da­cję Laury Spel­man (Rockefeller).

1927 – 1938. 1 stycz­nia 1927 roku: Zało­żony przez Misesa Oester­re­ichi­sches Insti­tut für Kon­junk­tur­for­schung [Austriacki Insty­tut Badań Cykli Koniunk­tu­ral­nych] roz­po­czyna pracę. Mises staje się jego wyko­naw­czym wice­pre­ze­sem; F. A. Hayek był mene­dże­rem do roku 1931; gdy wyemi­gro­wał do Lon­dynu, sta­no­wi­sko prze­jął Oskar Morgenstern.

1927. Libe­ra­li­smus [Libe­ra­lizm]. Pierw­sze angiel­skie tłu­ma­cze­nie opu­bli­ko­wano w 1962 jako The Free and Pro­spe­rous Com­mon­we­alth (Wolna i Kwit­nąca Commonwealth).

1928. Gel­dwert­sta­bi­li­sie­rung and Kon­junk­tur­po­li­tik [Sta­bi­li­za­cja Mone­tarna i Poli­tyka Cyklów Koniunkturalnych].

1929. Kri­tik des Inte­rven­tio­ni­smus: Unter­su­chun­gen zur Wirt­scha­ft­spo­li­tik und Wirt­scha­ft­si­de­olo­gie der Gegen­wart [Kry­tyka Inter­wen­cjo­ni­zmu: Ana­liza Współ­cze­snej Poli­tyki i Ide­olo­gii Gospodarczej].

1931. Pobyt w Sta­nach Zjed­no­czo­nych na Kon­gre­sie Mię­dzy­na­ro­do­wej Izby Handlu.

Die Ursa­chen der Wirt­scha­ft­skrise: Ein Vor­trag [Przy­czyny Kry­zysu Eko­no­micz­nego: Odczyt]

1932. Die Geme­in­wirt­schaft, druga nie­miecka edycja.

1933. Grund­pro­bleme der Natio­na­löko­no­mie [Epi­ste­mo­lo­giczne Pro­blemy Ekonomii].

1934. Angiel­skie tłu­ma­cze­nie The­orie des Gel­des und der Umlau­fsmit­tel [Teo­rii Pie­nią­dza i Kredytu].

1934 – 1940. Sta­no­wi­sko Pro­fe­sora Mię­dzy­na­ro­do­wych Rela­cji Eko­no­micz­nych w Insti­tut Uni­ver­si­ta­ire des Hau­tes Étu­des Inter­na­tio­na­les [Uni­wer­sy­tec­kim Insty­tu­cie Wyż­szych Stu­diów Mię­dzy­na­ro­do­wych] w Gene­wie, w Szwaj­ca­rii. Mimo osta­tecz­nego opusz­cze­nia Wied­nia, spo­wo­do­wa­nego przy­ję­ciem posady w Szwaj­ca­rii, Mises utrzy­mał swój zwią­zek z Han­del­skam­mer pra­cu­jąc w nie­peł­nym wymia­rze cza­so­wym do momentu Anschlussu, nazi­stow­skiej Anek­sji Austrii w marcu 1938 roku.

1936. Angiel­ski prze­kład Die Geme­in­wirt­schaft [Eko­no­mia Wspól­noty] na Socia­lism [Socjalizm].

1938. 6 lipca: Ślub z Mar­git (po matce Herz­feld) Sereny w Genewie.

1940. Natio­na­löko­no­mie: The­orie des Han­delns und Wirt­scha­ftens [Eko­no­mia: Teo­ria Han­dlu i Gospo­da­ro­wa­nia]. Inte­rven­tio­nism: An Eco­no­mic Ana­ly­sis [Inter­wen­cjo­nizm: Ana­liza Eko­no­miczna] (nie opu­bli­ko­wany do 1998).

Emi­gra­cja do Sta­nów Zjed­no­czo­nych, przy­by­cie do Nowego Yorku 2 sierpnia.

1940 – 1944. Opi­sał wspo­mnie­nia z życia w Wied­niu, prze­tłu­ma­czone i wydane pośmiert­nie jako Notes and Recol­lec­tions [Notatki i Wspo­mnie­nia] (1978). Granty Fun­da­cji Roc­ke­fel­lera i Naro­do­wego Biura Badań Eko­no­micz­nych (Natio­nal Bureau of Eco­no­mic Rese­arch) pozwo­liły Mise­sowi napi­sać dwie książki, Omni­po­tent Govern­ment: The Rise of the Total State and Total War [Wszech­władny Rząd: Roz­bu­dza­nie się Pań­stwa Total­nego i Wojny Total­nej] oraz Bure­au­cracy [Biu­ro­kra­cję], obie opu­bli­ko­wane w 1944.

1942. Sty­czeń i luty: dwu­mie­sięczny kon­trakt w Mek­syku na sta­no­wi­sku Pro­fe­sora Wizy­tu­ją­cego (Visi­ting Pro­fes­sor) na Uni­ver­si­dad Nacio­nal Autó­noma de Mexico [Naro­do­wym Uni­wer­sy­te­cie w Mek­syku], w Escu­ela Nacio­nal de Eco­no­mia [Naro­do­wej Szkole Ekonomii].

1945 – 1969. Pro­fe­sor Wizy­tu­jący na Uni­wer­sy­te­cie w Nowym Yorku, w Wyż­szej Szkole Admi­ni­stra­cji Przed­się­bior­czo­ści. Prze­pro­wa­dził dwa kursy, ponie­dział­kowe, wie­czorne odczyty (luty 1945 – wio­sna 1964), czwart­kowe, wie­czorne semi­na­ria (jesień 1948 – wio­sna 1969).

1946. Czło­nek Komi­sji Zasad Eko­no­micz­nych Kra­jo­wego Związku Pro­du­cen­tów (Eco­no­mic Prin­ci­ples Com­mis­sion, Natio­nal Asso­cia­tion of Manu­fac­tu­rers). Jako ten brał udział w kon­sul­to­wa­niu przy­go­to­wań nad dwu­to­mo­wym The Ame­ri­can Indi­vi­dual Enter­prise Sys­tem (Ame­ry­kań­skim Sys­te­mem Przed­się­bior­czo­ści Indy­wi­du­al­nej (McGraw Hill, 1946), pro­duk­tem „kon­sen­susu osą­dów człon­ków Komisji”.

Uzy­ska­nie oby­wa­tel­stwa Ame­ry­kań­skiego. Od 26 lipca do 4 wrze­śnia: Pro­fe­sor Wizy­tu­jący w Mek­syku, z wykła­dami w Escu­ela de Eco­no­mía [Szkole Eko­no­micz­nej] Asso­cia­ción Mexi­cana de Cul­tura [Mek­sy­kań­skiego Związku Kulturalnego].

1946 – 1973. Doradca Foun­da­tion for Eco­no­mic Edu­ca­tion, Inc. (Irvington-on-Hudson, N.Y.) [Spółki Fun­da­cja Edu­ka­cji Ekonomicznej].

1947 Plan­ned Chaos [Pla­no­wany chaos].

Wraz z F. A. Hay­ekiem przy­czy­nił się do zało­że­nia Sto­wa­rzy­sze­nia Mont Pele­rin, mię­dzy­na­ro­do­wej spo­łecz­no­ści biz­nes­me­nów, eko­no­mi­stów i innych intelektualistów.

1949. Od 30 lipca do 28 sierp­nia: wykłady w Mek­syku dla Escu­ela de Eco­no­mía [Szkoły Eko­no­micz­nej] Asso­cia­ción Mexi­cana de Cul­tura [Mek­sy­kań­skiego Związku Kulturalnego].

Human Action: A Tre­atise On Eco­no­mic [Dzia­ła­nie Czło­wieka: Roz­prawa o Ekonomii].

1950. Od 31 marca do 16 kwiet­nia: podró­żo­wał z wykła­dami w Peru na zapro­sze­nie Pedro Bel­trána, Pre­zesa Banco Cen­tral de Rese­rve [Banku Rezerw Federalnych].

1951. Socia­lism, nowa ame­ry­kań­ska edy­cja angiel­skiego tłu­ma­cze­nia, powięk­szona o Plan­ned Chaos (1947) jako epilog.

1952. Plan­ning for Fre­edom: And 0ther Essays and Addres­ses [Pla­no­wa­nie dla Wol­no­ści: Oraz Inne Eseje i Mowy]. Powięk­szone wyda­nia opu­bli­ko­wano jesz­cze w 1962, 1974 i w 1980 roku.

1953. The The­ory of Money and Cre­dit. Nowa edy­cja ame­ry­kań­ska angiel­skiego tłu­ma­cze­nia, uzu­peł­niona o nowy esej o „Mone­tar­nej Rekonstrukcji”.

Śmierć Richarda von Misesa, brata Ludwiga, matematyka.

1954 – 1955. Od stycz­nia 1954 do kwiet­nia 1955 roku doradca Kra­jo­wego Związku Pro­du­cen­tów (NAM).

1956. 20 lutego Uni­ver­si­tät Wien odno­wił i upa­mięt­nił dok­to­rat Misesa na uro­czy­sto­ści pięć­dzie­się­cio­le­cia jego przy­zna­nia. Fest­schrift wydał z oka­zji rocz­nicy uho­no­ro­wa­nia Misesa dok­to­ra­tem wydał On Fre­edom and Free Enter­prise: Essays in Honor of Ludwig von Mises [O Wol­no­ści i Wol­nej Przed­się­bior­czo­ści: Eseje w Uho­no­ro­wa­niu Ludwiga von Misesa] (Mary Sen­n­holz jako redaktor).

The Anti-Capitalistic Men­ta­lity [Men­tal­ność Anty­ka­pi­ta­li­styczna]. 1957. Nagroda za Wybitną Służbę nadana przez Sto­wa­rzy­sze­nie Byłych Zamor­skich Rota­rian [Fel­low­ship of For­mer Over­seas Rotarian].

8 czerwca: Hono­rowy Sto­pień Dok­tora Praw nadany przez Grove City Col­lege w Grove City, Pen­syl­wa­nia. The­ory and History [Teo­ria i Historia].

1958. Od 19 do 28 wrze­śnia wizyta w Mek­syku, spon­so­ro­wana przez Insti­tuto de Inve­sti­ga­cio­nes Socia­les y Eco­nó­mi­cas [Insty­tut Badań Spo­łecz­nych i Eko­no­micz­nych], zło­żona w celu wzię­cia udziału w semi­na­rium wraz z wie­loma innymi człon­kami Sto­wa­rzy­sze­nia Mont Pelerin.

1959. Od 2 do 15 czerwca zapro­szony do argen­tyń­skiego Buenos Aires przez Cen­tro de Difu­sión de la Eco­no­mia Libre [Cen­trum Pro­mo­cji Wol­nej Eko­no­mii], póź­niej Cen­tro de Estu­dios sobre la Liber­tad [Cen­trum Stu­diów nad Wol­no­ścią]. Dał sześć odczy­tów opu­bli­ko­wa­nych pośmiert­nie jako Eco­no­mic Policy: Tho­ughts for Today and Tomor­row [Poli­tyka Eko­no­miczna: Myśli o Dzi­siaj i Jutrze] (wyd. pol­skie: Eko­no­mia i poli­tyka, Fijorr Publi­shing 2006)

1960. Angiel­skie tłu­ma­cze­nie Grund­pro­bleme der Natio­na­löko­no­mie [Epi­ste­mo­lo­gicz­nych Pro­ble­mów Ekonomii].

1962. The Ulti­mate Foun­da­tion of Eco­no­mic Science [Osta­teczne Fun­da­menty Nauk Ekonomicznych].

Agniel­skie tłu­ma­cze­nie Libe­ra­li­smus [Libe­ra­lizm] pod tytu­łem The Free and Pro­spe­rous Com­mon­we­alth [Wolny i Kwit­nący Commonwealth].

20 paź­dzier­nik: Nagro­dzony Öster­re­ichi­sches Ehren­ze­ichen für Wis­sen­schaft und Kunst [Austriac­kią Odznaką Hono­rową za Osią­gnię­cia Naukowe i Arty­styczne] w wyróż­nie­niu jego „wybit­nej dzia­łal­no­ści jako nauczy­ciela i wykła­dowcy i za jego prace o uzna­niu mię­dzy­na­ro­do­wym w dzie­dzi­nach nauki poli­tycz­nej i ekonomii.”

1963. 5 czerwca przy­znano mu hono­rowy dok­to­rat prawa na Uni­wer­sy­te­cie w Nowym Yorku, za „uka­za­nie filo­zo­fii wol­nego rynku i obronę wol­nego społeczeństwa”.

Human Action: A Tre­atise On Eco­no­mic [Dzia­ła­nie Czło­wieka: Roz­prawa o Eko­no­mii] wyda­nie dru­gie, poprawione.

1964. 28 lipca: Hono­rowy tytuł Doctor Rerum Poli­ti­ca­rum [Dok­tora Nauk Poli­tycz­nych] Uni­wer­sy­tetu we Fry­burgu, Bre­is­gau, Niemcy.

1966 Human Action, trze­cie wyda­nie. 1965 – 1971. Pro­fe­sor Wizy­tu­jący, Plano Uni­ver­sity w Plano, Teksasie.>BR>
1969. Wrze­sień: Wyróż­niony przez Ame­ry­kań­ski Zwią­zek Eko­no­miczny [Ame­ri­can Eco­no­mic Asso­cia­tion] tytu­łem „Distin­gu­ished Fel­low” roku.

1971. 29 wrze­śnia Fest­schrift wydał z oka­zji 90-tych uro­dzin Misesa Toward Liberty: Essays in Honor of Ludwig von Mises on the Occa­sion of his 90th Bir­th­day [Eseje w Uho­no­ro­wa­niu Ludwiga von Misesa z Oka­zji Jego 90-tych Uro­dzin] (dwa tomy).

1973. 10 paź­dzier­nika Mises umiera w Szpi­talu Świę­tego Win­cen­tego w Nowym Yorku.

Opra­co­wał: J. Lewiński

Obszerną bio­gra­fię zaty­tu­ło­waną „Wspo­mnie­nia” Ludwiga von Misesa wydał Fijorr Publi­shing, 2006.

Ludwig von Mises Human Action Frag­ment roz­działu XV, pod­roz­działu 3 Kapi­ta­lizm Tłu­ma­cze­nie: Witold Fal­kow­ski 3. Kapi­ta­lizm Do tej pory wszyst­kie cywi­li­za­cje były oparte na pry­wat­nej wła­sno­ści środ­ków pro­duk­cji. W prze­szło­ści cywi­li­za­cja i pry­watna wła­sność były ze sobą zwią­zane. Ci, któ­rzy uwa­żają, że eko­no­mia jest nauką doświad­czalną, i mimo to postu­lują publiczny nad­zór środ­ków pro­duk­cji, prze­czą sami sobie. Gdyby doświad­cze­nie histo­ryczne mogło nas cze­goś nauczyć, to tego, że wła­sność pry­watna jest nie­ro­ze­rwal­nie zwią­zana z cywi­li­za­cją. Nie ist­nieją dane, które by wska­zy­wały, że socja­lizm może zapew­nić tak samo wysoki poziom życia jak kapi­ta­lizm . Sys­tem gospo­darki ryn­ko­wej w czy­stej postaci nigdy nie został wypró­bo­wany. Jed­nak w obsza­rze cywi­li­za­cji zachod­niej od cza­sów śre­dnio­wie­cza pano­wała na ogół ten­den­cja do eli­mi­no­wa­nia insty­tu­cji, które sta­no­wiły prze­szkodę w funk­cjo­no­wa­niu gospo­darki ryn­ko­wej. W miarę roz­woju tej ten­den­cji rosła liczba lud­no­ści, a stan­dard życia mas pod­wyż­szył się do nie­wy­obra­żal­nego wcze­śniej poziomu. Prze­ciętny robot­nik ame­ry­kań­ski korzy­sta z wygód, któ­rych by mu mogli pozaz­dro­ścić Kre­zus, Kras­sus, Medy­ce­usze i Ludwik XIV. Zagad­nie­nia, które poru­szają kry­tycy gospo­darki ryn­ko­wej będący zwo­len­ni­kami socja­li­zmu i inter­wen­cjo­ni­zmu, mają cha­rak­ter czy­sto eko­no­miczny. Można się do nich odnieść wyłącz­nie w taki spo­sób, jaki pre­zen­tu­jemy w tej książce, a więc doko­nu­jąc szcze­gó­ło­wej ana­lizy ludz­kiego dzia­ła­nia i wszyst­kich sys­te­mów spo­łecz­nej współ­pracy, które można sobie wyobra­zić. Psy­cho­lo­giczne zagad­nie­nie, dla­czego ludzie wyra­żają się z pogardą i lek­ce­wa­że­niem o kapi­ta­li­zmie, dla­czego wszystko, co im się nie podoba, nazy­wają „kapi­ta­li­stycz­nym”, a wszystko, co im się podoba, nazy­wają „socja­li­stycz­nym”, doty­czy histo­rii i musi być pozo­sta­wione histo­ry­kom. Jest jed­nak kilka innych zagad­nień, na które musimy w tym miej­scu zwró­cić uwagę. Obrońcy tota­li­ta­ry­zmu uwa­żają „kapi­ta­lizm” za strasz­liwe zło, okropną cho­robę, która dotknęła na ludz­kość. Według Marksa kapi­ta­lizm sta­no­wił nie­uchronne sta­dium ewo­lu­cji czło­wieka, mimo to był jed­nak potwor­nym złem. Na szczę­ście wkrótce nadej­dzie ratu­nek, uwol­nie­nie ludzi od tego nie­szczę­ścia. W opi­nii innych kapi­ta­li­zmu można by unik­nąć, gdyby tylko ludzie byli bar­dziej moralni, umieli doko­ny­wać lep­szych wybo­rów doty­czą­cych poli­tyki gospo­dar­czej. Wszyst­kie te elu­ku­bra­cje mają jedną cechę wspólną. Trak­tują kapi­ta­lizm tak, jakby sta­no­wił przy­pad­kowe zja­wi­sko, które można wyeli­mi­no­wać, nie powo­du­jąc zmiany warun­ków istot­nych dla dzia­ła­nia i myśle­nia cywi­li­zo­wa­nego czło­wieka. Ich auto­rzy pomi­jają zagad­nie­nie kal­ku­la­cji eko­no­micz­nej, toteż nie są też świa­domi skut­ków, które musi spo­wo­do­wać zarzu­ce­nie rachunku pie­nięż­nego. Nie rozu­mieją, że ludzie żyjący w ustroju socja­li­stycz­nym, dla któ­rych aryt­me­tyka będzie nie­przy­datna w pla­no­wa­niu dzia­łań, pod wzglę­dem men­tal­no­ści i spo­sobu myśle­nia będą cał­ko­wi­cie inny niż my. Kiedy zaj­mu­jemy się socja­li­zmem, nie wolno nam prze­oczyć tej prze­miany men­tal­nej, nawet jeśli mie­li­by­śmy pomi­nąć mil­cze­niem kata­stro­falne skutki socja­li­zmu dla mate­rial­nego dobro­bytu czło­wieka. Gospo­darka ryn­kowa to stwo­rzony przez czło­wieka spo­sób dzia­ła­nia w warun­kach podziału pracy. Nie wynika z tego jed­nak, że jest ona czymś przy­pad­ko­wym lub sztucz­nym, czymś, co można by zastą­pić innym spo­so­bem dzia­ła­nia. Gospo­darka ryn­kowa to rezul­tat dłu­giego pro­cesu ewo­lu­cyj­nego. Jest ona wyni­kiem dąże­nia czło­wieka do tego, by jak naj­le­piej dosto­so­wać swoje dzia­ła­nia do zasta­nych warun­ków śro­do­wi­ska, któ­rego nie może zmie­nić. Można powie­dzieć, że jest to stra­te­gia, dzięki któ­rej czło­wiek odniósł wspa­niały suk­ces na dro­dze wio­dą­cej od bar­ba­rzyń­stwa ku cywi­li­za­cji. Nie­któ­rzy auto­rzy wysu­wają nastę­pu­jący argu­ment: kapi­ta­lizm był sys­te­mem gospo­dar­czym, który przez ostat­nie 200 lat miał wspa­niałe osią­gnię­cia; z tego powodu należy go uznać za nie­ak­tu­alny, ponie­waż to, co przy­no­siło korzy­ści w prze­szło­ści, nie może dawać dobrych rezul­ta­tów ani dziś, ani w przy­szło­ści. Ten spo­sób rozu­mo­wa­nia jest cał­ko­wi­cie sprzeczny z zasa­dami pozna­nia opar­tego na doświad­cze­niu. Nie ma potrzeby wra­cać w tym miej­scu do pyta­nia o to, czy nauka o ludz­kim dzia­ła­niu może posłu­gi­wać się meto­dami doświad­czal­nych nauk przy­rod­ni­czych. Nawet jeśli się przyj­mie, że moż­liwa jest odpo­wiedź twier­dząca na owo pyta­nie, to absur­dem byłoby posłu­gi­wa­nie się argu­men­ta­cją sto­so­waną przez tych przy­rod­ni­ków à rebour. Nauki doświad­czalne uznają, że skoro a obo­wią­zy­wało w prze­szło­ści, to będzie obo­wią­zy­wało rów­nież w przy­szło­ści. Nie mogą twier­dzić cze­goś prze­ciw­nego, a mia­no­wi­cie, że skoro a obo­wią­zy­wało w prze­szło­ści, to nie będzie obo­wią­zy­wało w przy­szło­ści. Przy­jęło się obwi­niać eko­no­mi­stów za rze­kome lek­ce­wa­że­nie histo­rii. Panuje pogląd, że eko­no­mi­ści uwa­żają gospo­darkę ryn­kową za ideał i nie­zmienny wzo­rzec współ­pracy spo­łecz­nej; że w swo­ich bada­niach kon­cen­trują się wyłącz­nie na warun­kach panu­ją­cych w gospo­darce ryn­ko­wej, a lek­ce­ważą wszystko inne; nie zasta­na­wiają się nad tym, iż kapi­ta­lizm poja­wił się dopiero przed dwu­stu laty i nawet dziś obej­muje nie­wielką część świata i ludzi. Ist­niały i ist­nieją – uwa­żają owi kry­tycy – inne cywi­li­za­cje, o odmien­nej men­tal­no­ści, które mają inne spo­soby orga­ni­zo­wa­nia gospo­darki. Kapi­ta­lizm widziany sub spe­cie aeter­ni­ta­tis* jest zja­wi­skiem prze­mi­ja­ją­cym, ulot­nym sta­dium histo­rycz­nej ewo­lu­cji, zwy­kłym przej­ściem od epoki przed­ka­pi­ta­li­stycz­nej do post­ka­pi­ta­li­stycz­nej przy­szło­ści. Wszyst­kie te zarzuty są nie­uza­sad­nione. Eko­no­mia nie jest oczy­wi­ście gałę­zią histo­rii ani żad­nej innej nauki histo­rycz­nej. Jest teo­rią wszel­kiego ludz­kiego dzia­ła­nia, ogólną nauką doty­czącą nie­zmien­nych kate­go­rii dzia­ła­nia oraz ich funk­cjo­no­wa­nia w naj­roz­ma­it­szych sytu­acjach, z jakimi czło­wiek może mieć do czy­nie­nia. Jako taka sta­nowi nie­zbędne narzę­dzie inte­lek­tu­alne do bada­nia zagad­nień histo­rycz­nych i etno­gra­ficz­nych. Histo­ryk lub etno­graf, który nie wyko­rzy­stuje w pełni wnio­sków, do jakich doszła eko­no­mia, pra­cuje nie­rze­tel­nie. Na każ­dym eta­pie zbie­ra­nia rze­komo nie­za­fał­szo­wa­nych danych, gdy je porząd­kuje oraz opra­co­wuje wyni­ka­jące z nich wnio­ski, posłu­guje się cha­otyczną, szcząt­kową wie­dzą na temat dawno już zarzu­co­nych dok­tryn eko­no­micz­nych stwo­rzo­nych przez par­ta­czy w cza­sach, kiedy nie ist­niała jesz­cze nauka eko­no­mii. Ana­liza pro­ble­mów spo­łe­czeń­stwa ryn­ko­wego, jedy­nego sys­temu orga­ni­za­cji ludz­kiego dzia­ła­nia, w któ­rym w pla­no­wa­niu dzia­ła­nia można się posłu­żyć kal­ku­la­cją, pro­wa­dzi do ana­lizy wszel­kiego moż­li­wego dzia­ła­nia oraz wszyst­kich pro­ble­mów gospo­dar­czych, z któ­rymi sty­kają się w swo­jej pracy histo­rycy i etno­gra­fo­wie. Bada­nie wszyst­kich nie­ka­pi­ta­li­stycz­nych metod zarzą­dza­nia gospo­darką musi uwzględ­niać hipo­te­tyczne zało­że­nie, że w nich rów­nież można sto­so­wać liczby kar­dy­nalne w celu reje­stro­wa­nia prze­szłych dzia­łań i pla­no­wa­nia przy­szłych. Z tego powodu eko­no­mi­ści umiesz­czają czy­stą gospo­darkę ryn­kową w cen­trum swo­ich badań. „Wyczu­cia histo­rycz­nego” nie bra­kuje eko­no­mi­stom, lecz ich kry­ty­kom, któ­rzy lek­ce­ważą czyn­nik ewo­lu­cyjny. Eko­no­mi­ści zawsze rozu­mieli, że gospo­darka ryn­kowa jest rezul­ta­tem dłu­giego pro­cesu histo­rycz­nego, który roz­po­czął się, kiedy czło­wiek wyod­ręb­nił się spo­śród innych naczel­nych. Obrońcy poglądu błęd­nie nazy­wa­nego „histo­ry­cy­zmem” chcie­liby unie­waż­nić skutki ewo­lu­cyj­nych zmian. Według nich wszystko, czego nie mogą powią­zać z odle­głą prze­szło­ścią lub wykryć w zwy­cza­jach jakie­goś pier­wot­nego ple­mie­nia z Poli­ne­zji, ma cha­rak­ter sztuczny, a nawet dowo­dzi upadku. Jeśli okre­ślona insty­tu­cja była nie­znana bar­ba­rzyń­com, uznają to za dowód jej bez­u­ży­tecz­no­ści i zepsu­cia. Marks, Engels i pro­fe­so­ro­wie pru­skiej szkoły histo­rycz­nej byli zachwy­ceni odkry­ciem, że wła­sność pry­watna jest zja­wi­skiem „tylko” histo­rycz­nym. Uznali owo odkry­cie za dowód na to, że ich socja­li­styczna wizja da się zre­ali­zo­wać . Twór­czy geniusz ma poglądy odmienne od reszty spo­łe­czeń­stwa. Będąc pio­nie­rem nowych, nie­ocze­ki­wa­nych roz­wią­zań, postę­puje wbrew tra­dy­cyj­nym nor­mom bez­kry­tycz­nie akcep­to­wa­nym przez ogół ludzi. Z jego punktu widze­nia spo­sób postę­po­wa­nia zwy­kłego czło­wieka, prze­cięt­nego członka spo­łe­czeń­stwa, to po pro­stu głu­pota. „Bur­żu­azyjny” to dla niego syno­nim imbe­cy­li­zmu . Sfor­mu­ło­wań tych uży­wają sfru­stro­wani arty­ści, któ­rzy z upodo­ba­niem naśla­dują zma­nie­ro­waną postawę geniu­sza, żeby ukryć wła­sną nie­moc i zapo­mnieć o niej. Przed­sta­wi­ciele arty­stycz­nej cyga­ne­rii wszystko to, czego nie lubią, opa­trują przy­miot­ni­kiem „bur­żu­azyjny”. Ponie­waż Marks utoż­sa­mił okre­śle­nia „kapi­ta­li­styczny” i „bur­żu­azyjny”, twórcy uży­wają tych ter­mi­nów zamien­nie. We wszyst­kich języ­kach okre­śle­nia „kapi­ta­li­styczny” i „bur­żu­azyjny” ozna­czają dziś to, co haniebne, poni­ża­jące, nik­czemne . Jed­no­cze­śnie wszyst­kiemu, co uważa się za dobre i godne pochwały, dodaje się epi­tet „socja­li­styczny”. Naj­częst­szy spo­sób rozu­mo­wa­nia jest nastę­pu­jący: wszystko, czego się nie lubi, opa­truje się arbi­tral­nie nazwą „kapi­ta­li­styczny”, a następ­nie na pod­sta­wie tej nazwy wyciąga się wnio­sek, że okre­ślona rzecz jest zła.