Refleksje nad podatkiem liniowym

Kością nie­zgody mię­dzy PO a pozo­sta­łymi par­tiami staje się znowu sys­tem podat­kowy PIT. Rzą­dząca PO jest za podat­kiem linio­wym, opo­zy­cja, a naj­sil­niej PiS i LiD, za pro­gre­syw­nym. Pro­blem w tym, że jeśli poli­ty­kom naprawdę zależy na dobro­by­cie Pola­ków, poda­tek liniowy służy temu celowi znacz­nie lepiej niż poda­tek progresywny.

Zwar­tość portfela

Od podatku pie­nię­dzy w pań­stwie nie przy­bywa, a ści­ślej, ubywa. Ame­ry­kań­ski eko­no­mi­sta i poli­to­log, Frank Cho­do­rov twier­dzi, że „pie­niądz w kie­szeni podat­nika ma dwu­krot­nie wyż­szą war­tość, niż w kasie fiskusa”. I cho­ciaż war­tość cał­ko­wi­tego zaso­bów Pola­ków, to co sami posia­dają plus to, co im zabie­rze pań­stwo (podatki) jest stała bez względu na formę opo­dat­ko­wa­nia, to uszczu­pla­jąc port­fele oby­wa­teli, poli­tycy obni­żają poten­cjał gospo­dar­czy narodu. Pro­blem w tym, że pewne stawki i formy opo­dat­ko­wa­nia przy­czy­niają się do tego, że mają­tek naro­dowy rośnie, a inne, że maleje. Im poda­tek mniej­szy, tym wzrost gospo­dar­czy szyb­szy. I to nie­za­leż­nie od pro­gramu poli­tycz­nego. Dla­czego więc poli­tycy nie godzą się na obniżkę podatku?
Ofi­cjal­nie dla­tego, że ich zda­niem oby­wa­tele nie potra­fią sami sobą roz­po­rzą­dzać i trzeba rządu, który się nimi zaj­mie. Wysu­wają też argu­ment o spra­wie­dli­wo­ści, a raczej nie­spra­wie­dli­wo­ści podatku. (Tak jakby życie było spra­wie­dliwe, albo nawet mogło spra­wie­dli­wym być.) Argu­ment ten pod­no­szony jest szcze­gól­nie gło­śno w sto­sunku do podatku linio­wego. Zasta­nówmy się zatem, czy poli­tycy sprze­ci­wia­jący się temu podat­kowi mają rację.
Czym jest poda­tek liniowy? To w prze­ci­wień­stwie do podatku pro­gre­syw­nego (PIT), który obo­wią­zuje Pol­sce poda­tek, który bez względu na wyso­kość docho­dów ma stałą stopę. Jeśli jest to 13 proc., jak w Rosji, osob­nik zara­bia­jący 100 tys. rubli rocz­nie zapłaci w postaci podatku 13,000 rubli, a osob­nik zara­bia­jący 1 mln rubli odda fisku­sowi 130 tys. rubli. Kon­cep­cja podatku linio­wego cha­rak­te­ry­zuje się tym, że nie uwzględ­nia żad­nych (lub pra­wie żad­nych) odpi­sów i ulg podat­ko­wych. Zaletą takiego podatku jest więc jego pro­stota, wyli­cze­nie nie budzi wąt­pli­wo­ści, może go doko­nać nawet pół­a­nal­fa­beta. Stąd naj­sil­niej­sze lobby prze­ciwko podat­kowi linio­wemu ist­nieje w śro­do­wi­sku księ­go­wych, dorad­ców podat­ko­wych i per­so­nelu urzę­dów skar­bo­wych; część z tych ludzi, po wpro­wa­dze­niu go pój­dzie na bruk. Nie mówi się tego otwar­cie, do tego służy argu­ment o spra­wie­dli­wo­ści społecznej.

Nie­spra­wie­dli­wość społeczna

Jest to argu­ment wielce ryzy­kowny, nacią­gany, a ponadto fał­szywy. Pomi­jam fakt, że w życiu spra­wie­dli­wo­ści nie ma i być nie może. Nie wia­domo nawet, co by tą spra­wie­dli­wo­ścią miało być. Załóżmy jed­nak, że nie­spra­wie­dli­wym byłby poda­tek wyż­szy dla bied­nych, a niż­szy dla boga­tych, albo jed­na­kowy dla wszyst­kich. Jeśli tak, to poda­tek liniowy nie­spra­wie­dliwy nie jest. Jeśli nawet „biedny” i „bogaty” płacą jed­na­kową stopę podat­kową np. 18 proc., to prze­cież nie płacą tyle samo. „Milio­ner” płaci 20 razy wię­cej podatku, niż ktoś, kto zara­bia rocz­nie 50 tys. zł. Co wię­cej, w przy­padku podatku pro­gre­syw­nego, przy sto­pie podat­ko­wej 36 proc. ten sam milio­ner nie zapłaci wcale dwa razy tylko, ile zapła­ciłby przy podatku linio­wym w wyso­ko­ści 18 proc. Chiń­skie przy­sło­wie mówi: „Prawo podat­kowe piszą ludzie bogaci”. I to jest prawdą także u nas. W odpo­wie­dzi na wyż­szą stopę podat­kową, ludzie bogaci posłu­gują się lukami podat­ko­wym i innymi legal­nymi for­mami zmniej­sza­nia dochodu do opo­dat­ko­wa­nia. Spo­śród boga­tych rekru­tują się biz­nes­meni i wła­ści­ciele firm, któ­rzy część swo­ich wydat­ków oso­bi­stych są w sta­nie, jak to się potocz­nie mówi; wpu­ścić w koszty. Te koszty pokryje biedny podat­nik.
W roku 1960 przy podatku pro­gre­syw­nym na mak­sy­mal­nym pozio­mie 90 proc. realna stopa podat­kowa ludzi zamoż­nych wyno­siła w USA nie­wiele ponad 23 proc., tylko o dwa proc. mniej, niż dwa­dzie­ścia pięć lat póź­niej, gdy ją Ronald Reagan obni­żył do 35 proc. Nie trzeba być sta­ty­sty­kiem i rozu­mieć rów­na­nie Laf­fera, by wie­dzieć, że wyż­sza stopa podat­kowa nie prze­kłada się wcale na wyż­sze wpływy z podat­ków. Co wię­cej, znane dotąd przy­kłady: reaga­now­skiej reformy podat­ko­wej z 1986 roku, podob­nej reformy z 1983 roku z Chile, a ostat­nio także z Rosji dowo­dzą, że jest odwrot­nie. Obniżka stóp pro­cen­to­wych w USA nie­malże wpływy podat­kowe podwo­iła, w Chile wolu­men wpły­wów podat­ko­wych wzrósł o połowę, nieco mniej, ale też dużo, wzro­sły wpływy fiskusa w Rosji.
Swoją drogą, poza mści­wo­ścią i głu­potą, trudno zna­leźć jakiś roz­sądny argu­ment za tym, żeby ludzie bogaci mieli pła­cić kilka czy kil­ka­na­ście razy wię­cej za woj­sko, drogi czy sana­to­ria. Sto­pień wyko­rzy­sta­nia przez nich insty­tu­cji pań­stwo­wych (utrzy­my­wa­nych z podat­ków) nie jest więk­szy niż w przy­padku ludzi pła­cą­cych znacz­nie niż­szy poda­tek. Czyżby więc opo­zy­cja wobec podatku linio­wego nie odróż­niała prawdy od fał­szu? Tego nie wia­domo. Wia­domo jed­nak, że pomimo ewi­dent­nej fał­szy­wo­ści, teza o nie­spra­wie­dli­wo­ści podatku linio­wego jest bar­dzo nośna poli­tycz­nie. Biedny, który podatku nie płaci (a wła­ści­wie myśli, że nie płaci) chęt­niej gło­suje na tych, któ­rzy mu obie­cują „złote góry”. Gdyby mu przy­szło za te góry zapła­cić, może by się zre­flek­to­wał, że są jed­nak tań­sze spo­soby na życie niż korzy­sta­nie z utrzy­ma­nia pań­stwa, co też jest złu­dze­niem, gdyż rela­tyw­nie biedni płacą znacz­nie wię­cej podatku niż ludzie lepiej zara­bia­jący.
Inte­res społeczny

Innym, czę­sto powta­rza­nym argu­men­tem prze­ciwko podat­kowi linio­wemu jest tzw. inte­res spo­łeczny. Nikt tego inte­resu rzecz jasna nie defi­niuje, bo wtedy by się oka­zało, że naj­więk­szym wro­giem inte­resu spo­łecz­nego są podatki, chęt­nie jed­nak jest on publicz­nie pod­no­szony. I tak, Janusz Pie­cho­ciń­ski, zatro­skany poseł PSL, absol­went SGH, jak sam pod­kre­śla, mar­twi się, że przy podatku linio­wym zabrak­nie pie­nię­dzy w budże­cie. Cie­kawe, że nie trosz­czy się o budżet podat­nika, któ­remu z powodu podatku też może zabrak­nąć pie­nię­dzy w domo­wym budże­cie. Załóżmy jed­nak, że to jest zbyt drobna sprawa jak na poli­tyka. Pro­blem, w tym, że niż­sza stopa podat­kowa, to wię­cej pie­nię­dzy w kie­szeni oby­wa­tela, a oby­wa­tel żyjący w dostatku nie wymaga już tak inten­syw­nej pomocy pań­stwa. Jeśli nawet spadną dochody pań­stwa, jesz­cze szyb­ciej spadną potrzeby oby­wa­teli. Wszak obniżka podatku polega wła­śnie na tym, że zamiast w kasie pań­stwa, pie­nią­dze pozo­stają do dys­po­zy­cji oby­wa­tela. To nie wszystko. Niż­szy poda­tek prze­kłada się na lep­szą ścią­gal­ność. W Rosji zej­ście z prze­działu 30 proc. (przy podatku pro­gre­syw­nym) do podatku linio­wego 13 proc. spo­wo­do­wało wzrost wpły­wów pań­stwa ok. 25 proc. Oszu­ki­wa­nie fiskusa prze­stało się opła­cać. Po trze­cie, oby­wa­tel mając do dys­po­zy­cji wię­cej pie­nię­dzy, chęt­niej inwe­stuje, bo ma z czego. Nowe inwe­sty­cje two­rzą nowe miej­sca pracy i nowe podatki. Zależ­ność tę zaob­ser­wo­wano wyjąt­kowo wyraź­nie po tym, jak Ronald Reagan obni­żył w 1982 roku mar­gi­nalną (mak­sy­malną) stopę podat­kową z 80 proc. do 35. Mimo tak gwał­tow­nego spadku, wolu­men wpły­wów podat­ko­wych wzrósł z 500 mld dol. do ok. 900 mld dol.!
Poda­tek liniowy dopro­wa­dzi nie tylko do spadku potrzeb budżetu i wzro­stu zamoż­no­ści oby­wa­teli, ale także do zwięk­sze­nia wolu­menu wpły­wów podat­ko­wych w ogóle. Potwier­dzają to m.in. doświad­cze­nia: Rosji, Chile, Sło­wa­cji. Zresztą po co daleko szu­kać, potwier­dza to liniowy CIT, wpro­wa­dzony 4 lata temu przez Leszka Millera.

Wła­dza!

Dla­czego pomimo samych zalet, poda­tek liniowy jest wpro­wa­dzany z takimi opo­rami? Powody są dwa. Primo, to igno­ran­cja. Już o tym mówi­li­śmy. Poli­tyk, dzien­ni­karz, dzia­łacz nie wie, boi się spy­tać, więc na wszelki wypa­dek woli się sprze­ci­wić, dora­bia­jąc do swej odmowy fał­szywy argu­ment o nie­spra­wie­dli­wo­ści lub zagro­że­niu inte­resu spo­łecz­nego. Gdyby poli­ty­kom cho­dziło wyłącz­nie o spra­wie­dli­wość i dobro spo­łeczne, wpro­wa­dzi­liby poda­tek liniowy nawet ryzy­ku­jąc utratę sta­no­wi­ska. Taki poda­tek jest dla kraju i ludzi znacz­nie bar­dziej korzystny, niż poda­tek pro­gre­sywny. Co wię­cej, jest też znacz­nie korzyst­niej­szy dla samego poli­tyka. Nie dość, że oby­wa­tele z wła­snej kie­szeni wycią­gają mniej, to w kasie pań­stwa pie­nię­dzy jest wię­cej. Sytu­acja wyda­wa­łoby się wyma­rzona. Z jed­nym wyjąt­kiem. I tu docho­dzimy do argu­mentu decy­du­ją­cego, do żądzy wła­dzy. Poli­tyk uświa­da­mia sobie, że wię­cej pie­nię­dzy w kie­szeni oby­wa­tela, to wię­cej wol­no­ści dla oby­wa­tela. Czło­wiek wolny zasta­na­wia się czy ten poseł, sena­tor czy pre­zes jest mu naprawdę do cze­goś potrzebny. A nuż doj­dzie do wnio­sku, że nale­ża­łoby go jed­nak zwol­nić? I tego widma zbęd­no­ści boją się poli­tycy naj­bar­dziej, stąd stwa­rzają nam nie­ustanne zagro­że­nia, aby­śmy przy­pad­kiem nie odkryli, że tak naprawdę możemy się bez wielu z nich obyć.

Jan M. Fijor
”” 2008-02-26