Wszystko przed nami

Mimo pozo­rów spo­koju i ener­gicz­nej akcji poli­ty­ków, glo­balny kry­zys gospo­dar­czy ma się dobrze i już wkrótce wybuch­nie ze zdwo­joną siłą. Mówi się nawet, że to co miało miej­sce do tej pory to pre­lu­dium kolej­nej fazy „wiel­kiego wybu­chu”, jaki nas czeka.

Końca nie widać

W Sta­nach Zjed­no­czo­nych, gdzie obecny kry­zys się roz­po­czął, mimo wpom­po­wa­nia przez rząd setek miliar­dów dola­rów w postaci pro­gra­mów ratun­ko­wych nie tylko się nie popra­wia, ale wręcz pogar­sza. Zda­niem eks­per­tów firmy Fitch Ratings Ltd, zaj­mu­ją­cej się m.in. oceną ryzyka kre­dy­to­wego, ame­ry­kań­skie cen­tra han­dlowe, biu­rowce, hotele, budynki fabryczne zadłu­żone są po szyję i wyżej. Podob­nie, jak dwa lata temu rynek miesz­ka­niowy, tak teraz ten dopa­dły złe kre­dyty. Wła­śnie Donald Trump oświad­czył, że nie ma pie­nię­dzy na spłatę pierw­szej raty (baga­tela 53 mln dola­rów) swego kil­ku­set­mi­lio­no­wego długu, jaki zacią­gnął na budowę hotelu — kasyno Trump Tower w Chi­cago, skut­kiem czego Deut­sche Bank wziął go do sądu. Bo Deut­sche Bank też ma kło­poty i nie może sobie pozwo­lić na jakie­kol­wiek straty czy nawet opóź­nie­nia.
Padają duże hotele i cen­tra han­dlowe w Ari­zo­nie, Michi­gan, Ohio, upa­dek grozi słyn­nemu kuror­towi Hil­ton Head w połu­dnio­wej Karo­li­nie, a to tylko kilka przy­kła­dów z brzegu. Eko­no­mi­ści Insty­tutu Misesa, jedy­nej orga­ni­za­cji aka­de­mic­kiej, która kry­zys prze­wi­działa i przed nim od lat ostrze­gała, są zda­nia, że tuż po zakoń­cze­niu sezonu świą­tecz­nego, banki przejmą za długi co naj­mniej 20 pro­cent ame­ry­kań­skich cen­trów han­dlo­wych, hoteli, kin i kasyn. Jest to bar­dzo umiar­ko­wany sza­cu­nek, gdyż upa­dło­ści zaczy­nają dopiero nabie­rać tempa; „Wszystko przed nami”? – ostrze­gają eks­perci od finan­so­wa­nia budyn­ków komercyjnych.

To wszystko nic

Kry­zys na rynku miesz­ka­nio­wym, znany jako sub­prime mort­gage, to w porów­na­niu z tym, co dzieje się na rynku nie­ru­cho­mo­ści komer­cyj­nych – twier­dzi Henry Rosen, ana­li­tyk firmy Fitch — mały pikuś.
Bur­mi­strzo­wie Upper Arling­ton w sta­nie Ohio, Oak­brook Ter­race pod Chi­cago wielu innych podob­nych mia­ste­czek mar­twią się, że z chwilą upadku znaj­du­ją­cych się tam cen­trów han­dlo­wych, ich miej­sco­wo­ści stracą pokaźne dochody podat­kowe, a stopa bez­ro­bo­cia wzro­śnie z 5 do 12 –15 pro­cent. Ucier­pią budżety miej­sco­wych dys­tryk­tów szkol­nych, ośrod­ków pomocy spo­łecz­nej, straży pożar­nej a nawet poli­cji utrzy­my­wane z podat­ków od nie­ru­cho­mo­ści. Lukę we wpły­wach podat­ko­wych będą musieli pokryć wła­ści­ciele domów miesz­kal­nych a to może część z nich zachę­cić do prze­pro­wadzki. Wyso­kie podatki od nie­ru­cho­mo­ści zmniej­szyły popu­la­cję Nowego Jorku o 30 pro­cent, pod­nie­sie­nie w Mas­sa­chu­set­tes podatku do nie­ru­cho­mo­ści zachę­ciło kilka tysięcy miesz­kań­ców stanu do prze­nie­sie­nia się do New Hamp­shire, gdzie stan wciąż trzyma podatki w ryzach.
Daw­niej trudne długi można było nego­cjo­wać, ape­lu­jąc do ban­ków, aby poszły dłuż­ni­kowi na rękę. Dzi­siaj jest to pra­wie nie­moż­liwe. Gros dłu­gów ule­gło seku­ry­ty­za­cji; zostały sprze­dane na rynku wtór­nym inwe­sto­rom, głów­nie fun­du­szom eme­ry­tal­nym, fir­mom ubez­pie­cze­nio­wym i makler­skim, innym ban­kom, sło­wem insty­tu­cjom, które mają dość wła­snych pro­ble­mów z płyn­no­ścią. Inne są też zasady spłaty poży­czek hipo­tecz­nych na cele komer­cyjne. O ile kre­dyty rezy­den­cjalne spłaca się powoi, w ciągu 30, cza­sem tylko w 15 lat, o tyle pożyczki na kupno biu­rowca, cen­trum han­dlo­wego czy kasyna roz­ło­żone są zwy­kle na 5 –7 lat. Tylko w 2009 roku wolu­men spłat wynie­sie ponad 20 mld dola­rów, a pie­nię­dzy na to brak. Donald Trump, który miał spła­cić swój dług do połowy listo­pada 2008 pie­nię­dzy zwy­czaj­nie nie ma i nikt mu nie chce ich poży­czyć. Per­spek­tywa zna­le­zie­nia loka­tora na prze­strzeń komer­cyjną też jest mizerna.
Ban­kru­tują giganty han­dlu deta­licz­nego: Cir­cuit City, Linen and Things, zagro­żone są sieci super­mar­ke­tów: Sears, Home Depot, Foot Loc­ker i wiele innych, które na razie zamy­kają swoje sklepy. Kry­zys obni­żył war­tość więk­szo­ści nie­ru­cho­mo­ści, unie­moż­li­wia­jąc wielu ich wła­ści­cie­lom refi­nan­so­wa­nie kre­dytu. Banki cier­piące na brak gotówki nie­chęt­nie udzie­lają nowych poży­czek. Fala nie­wy­pła­cal­no­ści – infor­muje Fitch — ogar­nęła Kali­for­nię, stan Nowy Jork, Tek­sas i Flo­rydę, a więc główne, bo naj­więk­sze rynki w USA.
Jeśli dłuż­nicy nie znajdą nowych kre­dy­to­daw­ców, banki wezmą ich budowle pod mło­tek, a że chęt­nych na kupo­wa­nie brak, to banki zostaną z nie­spła­co­nym dłu­giem i budyn­kami. Dopro­wa­dzi to do dal­szego spadku war­to­ści całego rynku nie­ru­cho­mo­ści, depre­cja­cji zaso­bów inwe­sty­cyj­nych i jesz­cze więk­szej ilo­ści ban­kructw. Banki pocią­gną za sobą firmy ubez­pie­cze­niowe, które inwe­stują w ryzyko, a to ozna­cza dra­mat. Nawet ame­ry­kań­ska gospo­darka tego nie wytrzyma, zwłasz­cza że poli­tycy (czyli podat­nicy) uwzięli się upa­da­ją­cym fir­mom poma­gać, dopro­wa­dza­jąc do jesz­cze więk­szej zapa­ści.
O tym, że wyku­py­wa­nie przez rząd akcji upa­da­ją­cych firm nie jest roz­wią­za­niem świad­czy naj­le­piej to, że wraz ze wzro­stem stru­mie­nia pomocy, rynek wcale się nie uspo­kaja. Lekar­stwem na trud­no­ści jest ban­kruc­two, które uwal­nia zagro­żone zasoby; ludzie, surowce, ener­gia, kapi­tał prze­no­szą się do dzie­dzin, w któ­rych ist­nieją gwa­ran­cje ich nale­ży­tego wyko­rzy­sta­nia. Poli­tycy jed­nak boją się go, jak ognia, stąd ich pęd do rato­wa­nia toną­cych — tera­pia gor­sza od choroby.

Efekt pokrzywy

Co to ma wspól­nego z nami? A no ma. Jeśli 100 tysięcy Ame­ry­ka­nów nie wyje­dzie tej zimy na narty do Szwaj­ca­rii czy Fran­cji, a kil­ka­dzie­siąt tysięcy innych zre­zy­gnuje z zakupy mer­ce­desa, audi czy bmw, wów­czas tysiące szwaj­car­skich, fran­cu­skich hote­la­rzy i restau­ra­to­rów, czy nie­miec­kich pra­cow­ni­ków firm moto­ry­za­cyj­nych nie zarobi, nie kupią więc nowego zestawu bom­bek cho­in­ko­wych z Pol­ski, albo zre­zy­gnują z zakupu nowych mebli z IKEA, wypro­du­ko­wa­nych w Pol­sce. Siłą rze­czy odczują to pol­scy pro­du­cenci ozdób cho­in­ko­wych i mebli. Zresztą sami też popeł­niamy kar­dy­nalne błędy, jak choćby zwięk­sza­nie wydat­ków publicz­nych, takich jak eme­ry­tury pomo­stowe, refun­da­cja zapłod­nie­nia in vitro, czy ule­ga­nie naci­skom w spra­wie emi­sji dwu­tlenku węgla i rze­ko­mego glo­bal­nego ocie­ple­nia. Pocie­sza­jące jest to, że pre­mier Tusk nie boi się kwe­stio­no­wać unij­nych pro­gra­mów ratun­kowe i przy­rzeka, że rząd nie będzie się zadłu­żać po to, by rato­wać biz­nes, ale kto wie, czy nie prze­razi go ripo­sta związ­ków zawo­do­wych, dla któ­rych ani świę­to­ści, ani roz­trop­no­ści nigdy za wiele. Tym bar­dziej, że naj­waż­niej­szy nasz pro­blem gospo­dar­czy: pry­wa­ty­za­cja pań­stwa odło­żony został… ad calen­das gra­ecas. I dla­tego w wyzna­niu pre­miera, że „jest dużo gorzej, niż mogło się komu­kol­wiek wyda­wać, jesz­cze, nie mówię, pół rok temu, ale tydzień temu” nie ma cie­nia prze­sady. Kry­zys ma cha­rak­ter poli­tyczny i jeśli poli­tycy nie zdo­będą się na odwagę i nie powie­dzą swoim naro­dom, że nawet boga­tych nie stać na dowo­że­nie ludzi na zakupy, bez­płatną służbę zdro­wia, dar­mowe naucza­nie, dopłaty do ener­gii, zasiłki dla nie­ro­bów a pań­stwo opie­kuń­cze jest już passe, nie­wy­klu­czone że czeka nas jedze­nie pokrzyw.

Jan M. Fijor
„różne” 2008-12-02