Zaraza

Wiele wska­zuje na to, że trwa­jący od kilku tygo­dni kry­zys na świa­to­wych ryn­kach finan­so­wych nie jest przej­ściowy. Jest on symp­to­mem cho­roby, na którą od dłuż­szego czasu cierpi świat. O ile dotych­czas roz­wi­jała się ona w sta­dium uta­jo­nym, pod kon­trolą, o tyle ostat­nio weszła w fazę epi­de­mii. Cho­roba nazywa się infla­cją. Ze względu na jej dokucz­li­wość spró­bujmy zasta­no­wić się nad ogni­skami zarazy i meto­dami jej terapii.

Dia­gnoza< R>
W ciągu paru ostat­nich tygo­dni indeks Dow Jones Indu­strial Ave­rage stra­cił na war­to­ści ponad 6 pro­cent. Takiej bessy nie obser­wo­wano na New York Stock Exchange od zama­chu na World Trade Cen­ter, czyli od bli­sko sze­ściu lat. Za giełdą nowo­jor­ską syp­nęły się par­kiety Tokio, Lon­dynu i w kilku innych sto­li­cach roz­wi­nię­tego świata. Ofi­cjal­nym powo­dem zała­ma­nia był kry­zys na rynku kre­dy­tów hipo­tecz­nych w USA, a w jego kon­se­kwen­cji, zagro­że­nie płyn­no­ścią ame­ry­kań­skich ban­ków. Groźba ich upa­dło­ści wywo­łała panikę na całym świe­cie.
O kry­zy­sie na rynku kre­dy­tów hipo­tecz­nych Stany Zjed­no­czone pisze się już od dobrych pię­ciu mie­sięcy, jed­nakże dopiero teraz strach zaj­rzał w oczy pre­ze­sów ban­ków cen­tral­nych, któ­rzy w popło­chu zaczęli pom­po­wać na rynek nowe pie­nią­dze. Pośred­nią przy­czyną paniki, i to jest wła­ściwe okre­śle­nie, było naj­pierw ban­kruc­two wiel­kiej firmy kre­dy­to­wej, Ame­ri­can Home Mort­gage Inve­st­ment Cor­po­ra­tion, w któ­rej port­felu znaj­dują się pożyczki hipo­teczne war­to­ści ponad 13 miliar­dów dola­rów, a dzień póź­niej, 8 sierp­nia, podobna decy­zja o upa­dło­ści pod­jęta przez innego poważ­nego pożycz­ko­dawcę, spółkę z Altanty, Home­Banc, z port­fe­lem w gra­ni­cach 9 miliar­dów dola­rów. Powo­dem obu upa­dło­ści był krach tzw. poży­czek hipo­tecz­nych wyso­kiego ryzyka udzie­la­nych jesz­cze do nie­dawna masowo oso­bom z wąt­pliwą histo­rią kre­dy­tową. Oka­zało się bowiem, że coraz wię­cej Ame­ry­ka­nów, któ­rych w latach 2004 — 2006 sku­sił boom na rynku nie­ru­cho­mo­ści, nie stać dziś na spłatę swo­ich poży­czek. W kon­se­kwen­cji tracą swoje nie­ru­cho­mo­ści na rzecz wie­rzy­cieli, głów­nie ban­ków.
Jed­nakże to nie upa­dłość AHMI czy Home­Banc były bez­po­śred­nim powo­dem panicz­nej reak­cji w gro­nie sze­fów poli­tyki mone­tar­nej. Stało się nim dopiero 8 sierp­nia b.r. zawie­sze­nie przez naj­więk­szy bank Fran­cji (BNP Parias) obrotu trzema fun­du­szami inwe­sty­cyj­nymi, zarzą­dza­nymi przez Pari­bas. Powo­dem tak despe­rac­kiego kroku była zbyt duży w nich udział ame­ry­kań­skich papie­rów dłuż­nych wyso­kiego ryzyka, opar­tych na seku­ry­ty­zo­wa­nych ame­ry­kań­skich dłu­gach hipo­tecz­nych. Papiery te oka­zują się w coraz więk­szym stopniu…papierem. Ponie­waż do nie­dawna były one dla mene­dże­rów fun­du­szy inwe­sty­cyj­nych atrak­cyjną opcją inwe­sty­cyjną, ame­ry­kań­ski kry­zys na rynku kre­dy­tów hipo­tecz­nych roz­lał się nie­mal na cały świat.

Pożyczki wyso­kiego ryzyka

Zasta­wem każ­dej ame­ry­kań­skiej pożyczki hipo­tecz­nej, jak zresztą wska­zuje jej nazwa, jest hipo­teka nie­ru­cho­mo­ści, na kupno któ­rej pożyczka została zacią­gnięta. Kon­se­kwen­cją dłuż­szego zale­ga­nia ze spła­tami jest prze­ję­cie (forec­lo­sure), czyli pro­ces pole­ga­jący na wysta­wie­niu domu na aukcję i sprze­daży go w celu odzy­ska­nia przez bank zale­gło­ści. Tylko w 2006 roku takich forec­lo­su­res odbyło się w Sta­nach Zjed­no­czo­nych ponad 1,3 miliona1. Innymi słowy, ludzie stra­cili 1,3 miliona swo­ich domów. Część z nich kupili inwe­sto­rzy, reszta, z braku nabyw­ców, wró­ciła do banku. Nie dość, że bank nie dostaje swo­ich pie­nię­dzy, to na doda­tek musi zaj­mo­wać się utrzy­my­wa­niem nie­ru­cho­mo­ści, do czego – w prze­ci­wień­stwie do ban­ków euro­pej­skich – nie jest przy­go­to­wany. Prze­wi­duje się, że w bie­żą­cym roku takich prze­jęć będzie nawet 3 miliony. To mniej wię­cej tyle, ile domów kupuje się w Sta­nach Zjed­no­czo­nych w prze­ciągu 10 mie­sięcy. Jest to szcze­gól­nie nie­po­ko­jące, gdyż w cza­sach „nor­mal­nych” prze­jęć jest od 8 do 10 razy mniej. Jeśli spraw­dzą się prze­po­wied­nie eks­per­tów możemy mieć do czy­nie­nia z naj­więk­szym kry­zy­sem na rynku nie­ru­cho­mo­ści od czasu Wiel­kiej Depre­sji, czyli od 1933 roku. W ślad za nim kry­zys prze­żyją banki. Wpraw­dzie naj­śwież­sze donie­sie­nia z fede­ral­nej agen­cji „budow­nic­twa i urba­ni­styki” (Housing and Urban Deve­lop­ment) mówią, że liczba nowych wnio­sków pożycz­ko­wych wzro­sła w pierw­szym tygo­dniu sierp­nia o ponad 8 pro­cent, nie ma powo­dów do opty­mi­zmu. Od ponad roku rynek stoi mie­sią­cach miej­scu.
Jak to się stało, że na rynku kre­dy­tów wybuchł taki kry­zys? Prze­cież jesz­cze 2 — 3 lata temu było tak wspa­niale. Opro­cen­to­wa­nie było naj­niż­sze od ponad pół wieku, kupu­jący wal­czyli o domy licy­tu­jąc ich cenę powy­żej gra­nic roz­sądku, ceny wpraw­dzie rosły, ale za to pożyczki były tanie, a sprze­dawcy zacie­rali ręce. Dla­czego nagle sytu­acja się zmie­niła i rynek nie­ru­cho­mo­ści sta­nął?
Żeby zro­zu­mieć przy­czynę kra­chu trzeba się cof­nąć do począt­ków pre­zy­den­tury George’a W. Busha, a nawet do jego pierw­szej kam­pa­nii prezydenckiej.

Popu­lizm

Bush, który swoją pre­zy­den­turę zdo­był pod hasłami obniżki podat­ków, obiet­nicy dotrzy­mał i kiedy zna­lazł się w Bia­łym Domu stawki podat­kowe zre­du­ko­wał. Dzięki rosną­cemu wolu­me­nowi wpły­wów podat­ko­wych, mimo iż pierw­szy budżet admi­ni­stra­cji George’a W. był o 40 pro­cent wyż­szy od ostat­niego budżetu Billa Clin­tona, rząd był wypła­calny. Pro­blem w tym, że Bush, któ­rego zwy­cię­stwo było mimo wszystko wąt­pliwe, dla pozy­ska­nia sym­pa­tii wybor­ców, posta­no­wił ich prze­ku­pić. Tuż po inau­gu­ra­cji swej pre­zy­den­tury roz­po­czął istny festi­wal kosz­tow­nych daro­wizn: eme­ry­tom dał dar­mowe lekar­stwa, rol­ni­kom przy­wró­cił sub­sy­dia, drwa­lom cła na import drewna z Kanady, a hut­ni­kom kwoty na import kon­ku­ren­cyj­nej stali. To jed­nak nic w porów­na­niu do wydat­ków zwią­za­nych z wypo­wie­dze­niem wojny ter­ro­ry­zmowi — naj­pierw tali­ba­nom w Afga­ni­sta­nie, potem Ira­kowi — po zama­chu z wrze­śnia 2001 roku. Kto wie, czy mię­dzy festi­wa­lem pre­zy­denta a wojną nie ma związku przy­czy­nowo – skut­ko­wego, my w każ­dym razie nie mamy na to dowodu.
Już w 2003 roku pre­zy­den­towi zaczęło bra­ko­wać pie­nię­dzy. Pamię­tajmy, że początki pre­zy­den­tury Busha to czasy cięż­kiej rece­sji, odzie­dzi­czo­nej po poprzed­niku. W walce z kry­zy­sem pre­zy­dent wyko­rzy­stuje wspar­cie ze strony spraw­dzo­nego sojusz­nika wła­dzy, jakim jest pre­zes banku cen­tral­nego (FED), w owym cza­sie, Alan Gre­en­span.
W zamian za obiet­nicę prze­dłu­że­nia kaden­cji, Gre­en­span zga­dza się na polu­zo­wa­nie poli­tyki mone­tar­nej, co ma pomóc w walce z rece­sją. W kon­se­kwen­cji docho­dzi do 17 obni­żek stopy dys­kon­to­wej, która w 2003 roku spada do poziom 1 pro­centa, naj­niż­szego od ponad pół wieku. N. b. w wyniku reduk­cji stóp pro­cen­to­wych i towa­rzy­szą­cej mu podaży pie­nią­dza od 2004 roku roz­po­czyna się naj­dłuż­szy w dzie­jach ame­ry­kań­ski waluty pro­ces jej depre­cja­cji, wzmac­niany roz­myślną poli­tyką infla­cyjną, czyli obni­ża­niem siły nabyw­czej dolara.
Dla mniej zorien­to­wa­nych: obni­że­nie stopy pro­cen­to­wej polega na zwięk­sze­nie podaży pie­nią­dza.
Na coś takiego banki tylko cze­kają. Z jed­nej strony, dzięki swej uprzy­wi­le­jo­wa­nej pozy­cji, mają dostęp do pie­nię­dzy po cenie hur­to­wej, z dru­giej, dzięki łagod­nym wymo­gom odno­śnie poziomu obo­wiąz­ko­wych rezerw gotów­ko­wych, mogą nie­mal bez ogra­ni­czeń kre­ować kre­dyt z powie­trza. W 2004 roku, ostat­nim roku stażu Alana Gre­en­spana, roz­po­czyna się jeden z naj­więk­szych w dzie­jach USA boom na rynku nie­ru­cho­mo­ści. Pie­nię­dzy jest w bród, a gdyby nawet miało ich zabra­kło, to by je wypro­du­ko­wano. Ponie­waż w powie­trzu czuć infla­cję, naród wylega na rynek, żeby kupić za wszelką cenę. Gorączka na rynku nie­ru­cho­mo­ści trwa mniej wię­cej dwa lata, potem, z chwilą uru­cho­mie­nia przez następcę Gre­en­spana, Bena Ber­nanke, pro­gramu stu­dze­nia pie­nią­dza, obroty zaczy­nają słab­nąć. W końcu w wyniku kil­ku­na­stu pod­wy­żek bazo­wych stóp pro­cen­to­wych przez FED, rynek nie­ru­cho­mo­ści staje i ceny spa­dają. Resztę znamy.

Recepta Key­nesa

Luźna poli­tyka mone­tarna, znana też pod poję­ciem eks­pan­sji kre­dy­to­wej czy taniego pie­nią­dza to zja­wi­ska modne od pra­wie stu lat. Wła­śnie wtedy bry­tyj­ski eko­no­mi­sta, Lord John May­nard Key­nes ogło­sił swoją teo­rię, która miała dowo­dzić, że wstrzyk­nię­cie do gospo­darki pie­nię­dzy, bez względu na to, czy są to pie­nią­dze praw­dziwe czy papier, jest dla tej pierw­szej korzystne. Nie­stety teza ta oka­zała się fał­szywa. Oba­lił ją Ludwig von Mises nie­malże z chwilą jej powsta­nia. Eks­pan­sja kre­dy­towa w opar­ciu o pie­niądz wykre­owany z powie­trza, a nie z oszczęd­no­ści, pisał Mises, jest na dłuż­szą metę źró­dłem infla­cji i kry­zysu. Mimo to para­dyg­mat Key­nesa cie­szy się popar­ciem nie tylko poli­ty­ków, ale i aka­de­mi­ków. Dowo­dem tego są cho­ciażby ostat­nie decy­zje ban­ków cen­tral­nych, ame­ry­kań­skiego FED i euro­pej­skiego, ECB. Ten pierw­szy, mając w per­spek­ty­wie widmo ban­kruc­twa ban­ków wpom­po­wał do obiegu ponad 60 miliar­dów dola­rów, bar­dziej spa­ni­ko­wany, unijny bank cen­tralny, wpom­po­wał do obiegu z tego samego powodu aż 130 miliar­dów. Dopro­wa­dzi to do sztucz­nego obni­że­nia opro­cen­to­wa­nia kre­dy­tów, a tym samym do spadku siły nabyw­czej pie­nią­dza i infla­cji.
Zasto­so­wane lekar­stwo jest więc gor­sze od samej dole­gli­wo­ści. Prze­cież cały obecny kry­zys wywo­łany został wła­śnie nad­mia­rem pie­nią­dza wykre­owa­nego z powie­trza, czyli pie­nią­dza bez pokry­cia w oszczęd­no­ściach i w pro­duk­cji. Taki pie­niądz, to pie­niądz infla­cyjny. Zamiast zmu­sić banki do racjo­nal­nej poli­tyki kre­dy­to­wej i poprzez ogra­ni­cze­nie podaży pie­nią­dza, pod­wyż­szyć stopy pro­cen­towe, a tym samym obni­żyć popyt na kre­dyt, banki cen­tralne dały ban­kom do zro­zu­mie­nia, że mogą brnąć dalej. To tak, jakby nar­ko­mana w trak­cie kura­cji odwy­ko­wej fasze­ro­wać nar­ko­ty­kami, bo w ten spo­sób nie czuje on bole­snego skąd­inąd głodu. Nie dość, że go nie wyle­czymy, to na doda­tek możemy dopro­wa­dzić do takiego stanu, że dal­sze lecze­nie nie będzie miało sensu.
Nie można zmie­nić skut­ków bez zmiany przy­czyn, stąd mój począt­kowy wnio­sek, że kry­zys potrwa dłu­żej, a kto wie czy nie prze­ro­dzi się w świa­tową rece­sję. Nie przy­pusz­czam, żeby „guber­na­to­rzy” ban­ków cen­tral­nych tego nie wie­dzieli. Jeśli mimo to postę­pują błęd­nie, to dla­tego, że dali się pod­po­rząd­ko­wać wła­dzy poli­tycz­nej. A skoro tak, to może nale­ża­łoby zwe­ry­fi­ko­wać i zmo­der­ni­zo­wać obecny sys­tem mone­tarny. Wyjąć go spod wła­dzy rządu i spry­wa­ty­zo­wać, dele­ga­li­zu­jąc przy oka­zji sys­tem rezerw cząst­ko­wych, dzięki któ­remu cała ta nie­bez­pieczna fik­cja jest możliwa.

Jan M. Fijor
„Nczas” 2007-08-11