Zemsta?

Afera Con­staru jest kolej­nym dowo­dem na to, że w Pol­sce domi­nu­ją­cym moty­wem wymiaru spra­wie­dli­wo­ści nie jest wcale spra­wie­dli­wość, lecz zemsta.

Donos

Przy­po­mnijmy fakty. Dwa lata temu, repor­te­rzy „Rzecz­po­spo­li­tej” i TVN odkryli, że w fir­mie „Con­star” odświeża się zepsute wędliny i mięso. Repor­terka, która – poda­jąc się za osobę poszu­ku­jącą pracy — zatrud­niła się w Con­sta­rze, sfil­mo­wała ukrytą kamerą, jak pra­cow­nicy zakładu pod­mie­niali ety­kiety z datą waż­no­ści mięsa, jak mie­lili i kie­ro­wali powtór­nie do sprze­daży przeda­to­wane wędliny, usu­wa­jąc z nich pleśń i woń zgni­li­zny, jak biały nalot z ple­śni ście­rano ole­jem, a pozie­le­niałe od sta­ro­ści wędliny płu­kano w ługu sodo­wym. Ujaw­nione prak­tyki były prze­ra­ża­jące i aż dziw bie­rze, że ten znany pry­watny zakład pro­duk­cyjny odwa­żył się na ich sto­so­wa­nie.
Po dwóch latach od ujaw­nie­nia afery sprawa tra­fiła do sądu w Kiel­cach, gdzie dzien­ni­karka w prze­bra­niu potwier­dziła sto­so­wane prak­tyki, prze­słu­chano eks­per­tów i bie­głych, zapo­mniano jed­nak w spo­sób rze­czowy i zado­wa­la­jący odpo­wie­dzieć na pyta­nie: jakie były skutki tego, co w Con­star robiono. Trudno bowiem uwie­rzyć, że tak spre­pa­ro­wane pro­dukty tra­fiły na stoły kon­su­men­tów, któ­rzy je spo­żyli bez żad­nych kon­se­kwen­cji. Jed­nakże mimo nagło­śnie­nia sprawy w mediach całej Pol­ski, nie stwier­dzono ani jed­nego udo­ku­men­to­wa­nego przy­padku, aby ktoś z powodu kon­sump­cji wspo­mnia­nych wędlin zacho­ro­wał czy cho­ciażby poczuł się poszko­do­wany. Pozew prze­ciwko fir­mie wnio­sła pro­ku­ra­tura opie­ra­jąc się na dono­sie dzien­ni­kar­skim. Co prawda, sąd dopiero roz­po­czął postę­po­wa­nie a więc wina pro­du­centa wędlin jest wciąż nie dowie­dziona, sądząc po dys­po­zy­cyj­no­ści naszego wymiaru spra­wie­dli­wo­ści i jego „spo­łecz­nym zaan­ga­żo­wa­niu”, można domnie­my­wać, że wyrok będzie jed­nak ska­zu­jący. Świad­czy o tym cho­ciażby fakt cał­ko­wi­tego zigno­ro­wa­nia przez sąd postę­po­wa­nia dzien­ni­ka­rzy.
Przy­po­mnę tylko, że w 1997 roku, w podob­nej spra­wie w Sta­nach Zjed­no­czo­nych, sąd ska­zał sieć tele­wi­zyjną ABC na kil­ku­mi­lio­nową grzywnę za to, że dzien­ni­karka śled­cza podała w for­mu­la­rzu o pracę w sieci skle­pów „Food Lion” nie­praw­dziwe dane. Tele­wi­zja ABC była zresztą jedy­nym ska­za­nym w tam­tej spra­wie. Mimo ewi­dent­nych dowo­dów łama­nia zasad higieny ze strony „Food Lion”, przy braku jakich­kol­wiek rosz­czeń ze strony kon­su­men­tów, sąd uznał, że „brak ofiary impli­kuje brak winy”, a tym samym nie ma pod­staw do wymie­rze­nia kary. Wyszedł bowiem z zało­że­nia, że gdyby rege­ne­ro­wane pro­dukty były tru­jące, śmier­dzące, albo w jakiś inny spo­sób nie nada­wały się do spo­ży­cia, nie potrzebna byłaby misty­fi­ka­cja dzien­ni­kar­ska, a powódz­two prze­ciwko pro­du­cen­towi wadli­wych wyro­bów skie­ro­wane zosta­łoby przez stronę poszko­do­waną, czyli kon­su­men­tów. Jeśli takiego fał­szer­stwa nie wykryto, to zna­czy, że albo rege­ne­ro­wane pro­dukty nie były nie­bez­pieczne dla zdro­wia, albo ich nabywcy nie czuli się poszkodowanymi.

Nara­ża­nie

Wsz­czy­na­nie śledz­twa w sytu­acji braku poszko­do­wa­nego jest nad­uży­ciem, tym bar­dziej, że w Sta­ra­cho­wi­cach posłu­żono się prze­stęp­stwem – wytry­chem, zna­nym jako zbrod­nia „nara­że­nia na utratę zdro­wia”. Jeśli nie jest to zarzut dęty, to na pewno wąt­pliwy, jako że nara­zić na utratę zdro­wia może zarówno pro­du­cent soli kuchen­nej (dawka śmier­telna 150 g), sznura, samo­chodu czy łyżew. Nie można ska­zy­wać czło­wieka za to, że zro­bił coś, co „mogłoby” spo­wo­do­wać czy­jąś krzywdę. Jeśli nawet Con­star postą­pił nie­roz­trop­nie czy głu­pio, został prze­cież uka­rany. Nagło­śnie­nie sprawy w mediach – tak w przy­padku „Food Lion”, jak i „Con­star” – spo­tkało się ze zro­zu­miałą reak­cją kon­su­men­tów, któ­rzy zre­zy­gno­wali w zakupu pro­duk­tów obu firm, karząc je naj­gor­szą karą w biz­ne­sie, jaką jest utrata dobrej repu­ta­cji i klien­teli. Szwin­del, jakiego rze­komo dopu­ścili się pra­cow­nicy Con­stara, kosz­to­wał firmę co naj­mniej 10 mln zło­tych, z czego aż 7,5 mln zł sta­no­wiły koszty kam­pa­nii PR na rzecz przy­wró­ce­nia fir­mie dobrego imie­nia. Cie­kawe jest to, że klienci wstrzy­mali się od zaku­pów nie z powodu nie­świe­żo­ści wędlin, lecz wsku­tek obawy o to, że „mogliby zostać” zatruci lub otruci. I to była słuszna kara za nara­ża­nie kon­su­menta na ryzyko. Sąd nie powi­nien karać zakładu drugi raz.

Czyj inte­res?

Pro­szę mnie źle nie zro­zu­mieć. Ja nie chcę unie­win­nie­nia Con­staru. Jeśli sąd dowie­dzie im prak­tyk opi­sa­nych, poka­za­nych, wów­czas z satys­fak­cją cze­kać będę aż zban­kru­tują. Chcę jed­nak, aby do ban­kruc­twa przed­się­biorstw dopro­wa­dzali kon­su­menci, czyli my, a nie urzęd­nicy. Wyeli­mi­no­wa­nie złego pro­du­centa czy usłu­go­dawcy ma bowiem słu­żyć kon­su­men­tom, a nie urzęd­ni­kom czyli pań­stwu. Sama nad­gor­li­wość sys­temu wymiaru spra­wie­dli­wo­ści ani kon­su­men­tom, ani tym bar­dziej spra­wie­dli­wo­ści nie służy. Upa­dek przed­się­bior­stwa, które działa źle czy mar­no­traw­nie, leży wyłącz­nie w inte­re­sie kon­su­men­tów. Upa­dek ten z jed­nej strony firmę uni­ce­stwia, s dru­giej zaś jest prze­strogą dla innych. Pełni zatem rolę odstra­sza­jąca.
Wymiar spra­wie­dli­wo­ści, dzia­ła­jący w inte­re­sie „soli­dar­nego pań­stwa” ma inne prio­ry­tety. Nie chce krzywdy zakładu, bo oba­wia się, że ban­kruc­two dopro­wa­dzi­łoby do utraty „cen­nych miejsc pracy”. Dla­tego pol­skie sądy, zamiast karać firmę, karzą jej pra­cow­ni­ków, bez obec­no­ści któ­rych może ona nadal robić szwin­dle.
W pro­ce­sie Con­staru na ławie oskar­żo­nych zasia­dło pięć osób: były dyrek­tor — Marek C., ówcze­sny powia­towy lekarz wete­ry­na­rii w Sta­ra­cho­wi­cach oraz trzej inspek­to­rzy z tam­tej­szego powia­to­wego inspek­to­ratu wete­ry­na­rii, któ­rzy byli odde­le­go­wani do „Con­staru”. Były dyrek­tor może zostać uka­rany grzywną, ogra­ni­cze­niem wol­no­ści lub pozba­wie­niem wol­no­ści do jed­nego roku. Pozo­sta­łym oso­bom grozi do trzech lat wię­zie­nia. To nie kara lecz zemsta za to, że dali się przy­ła­pać dziennikarce.

Winny nie­winny

Jeśli Con­star jest naprawdę winny, zaś brak reak­cji ze strony jego kon­su­men­tów podyk­to­wany był wyłącz­nie ich bier­no­ścią, zna­czy to, że nie mieli oni nale­ży­tej ochoty, wiary czy moty­wa­cji do skie­ro­wa­nia pry­wat­nego oskar­że­nia prze­ciwko fir­mie. Dla­czego nie uwie­rzyli w sku­tecz­ność swych oskar­żeń? Z leni­stwa? Trudno uwie­rzyć, że ktoś rezy­gnuje z odszko­do­wa­nia tylko dla­tego, że ma nie­chęć do cho­dze­nia po sądach. Praw­dzi­wym powo­dem dla któ­rego pry­watny oskar­ży­ciel rezy­gnuje z odszko­do­wa­nia jest naj­praw­do­po­dob­niej jego wyso­kość, a raczej…niskość. Od lat wia­domo, że sądy karzą biz­nes tak, aby włos mu z głowy nie spadł. Odszko­do­wa­nia w spra­wach podob­nych do przy­to­czo­nej są absur­dal­nie niskie i nie uwzględ­niają nawet strat ponie­sio­nych przez poszko­do­wa­nych. Igno­rują przy tym nie­mal cał­ko­wi­cie ele­ment odstra­sza­jący, będący praw­dziwą karą za popeł­nione prze­stęp­stwo. Wyroki pod­po­rząd­ko­wane są ilu­zo­rycz­nemu inte­re­sowi pań­stwa: wpły­wom podat­ko­wym i walce z bez­ro­bo­ciem, dowo­dząc tym samym, że te inte­resy są sprzeczne z, zarówno inte­re­sami oby­wa­teli, jak i sprawiedliwości.

Jan M. Fijor
„Nczas” 2007-03-06